नोटबंदीचे टेंशन .

काल एका नातेवाईकाच्या घरी गेलो होतो. त्यांची इंजिनिअरिंगच्या शेवटच्या वर्षाला शिकत असलेली मुलगी घरीच होती.तिच्याबरोबर एक मैत्रिणही होती.
" काय मग संपली का परिक्षा? कसे होते पेपर्स?"
मी चौकशी केली.
" हो काका आजच शेवटचा पेपर झाला. एकदम छान झाले पेपर!"
" छान, आणि ही मैत्रीण का?"मी तिच्या मैत्रिणीबद्द्ल विचारले.
" जी हा अंकल हम दोनो एक ही क्लास मे पढते है." ती उत्तर भारतीय मुलगी बोलली.
" आपकी कैसी रही परिक्षा?"
" क्या कहे अंकल पुरी परिक्षा अलग से टेंशन मे गयी!"
" क्यों, स्टडी नही किया था क्या?"
" वो बात नही अंकल, पेपर्स तो अच्छे लिखे है लेकीन इस दौरानही पाचसो हजारके नोट बंद हुये ना उसकी वजहसे स्टडी छोडके अलगही समस्या झेलनी पडी!"
" क्यों , क्या हो गया?"
" अंकल ऐसा हूआ की महीने के खर्चे के लिये पापाने पाच हजार बॅंक खाते मे भेज दिये थे. सात तारीख को मैने एटीएमसे पैसे निकाले सब पाचसो के नोट थेआठ तारीख को नोट बंद हो गये और चाय मिलना भी मुश्किल हो गया! पाचसो के  नोट पर्स मे थे लेकिन खर्चा कर नही कर पाये.चाय नही, खाना नही उपर से परिक्षा चालू थी, बॅंक मे भी जाये तो कैसे जाये,और खाली पेट स्टडी करना भी मुश्किल हो गया!" तिला रडू फुटले.
डोळे पुसतच ती पुढे सांगू लागली.
" श्वेता ने मेरी हालत देखी और तबसे वह मुझे अपने घर लेकर आयी, यह फ्रेंड नही रहती तो मेरा क्या होता भगवान ही जाने!"
तिच्या शब्दा शब्दात कृतज्ञता भरली होती.
नोटाबंदीच्या या परिणामाबद्द्ल कधी विचारच मनात आला नव्हता!
मी निशब्द झालो ...
...
... प्रल्हाद दुधाळ.

देश बदल रहा है.....

देश बदल रहा है.....
सकाळी सकाळी ऑफिसला जायची गडबड होती.घराबाहेर पडणार होतो तेव्हढ्यात दररोज गाडी पुसणारा अर्जुन दारात आला.दररोज पार्किंग मधील गाड्या पुसायचे काम तो करतो व महिन्याला ठरलेली रक्कम घेवून जातो.
" साहेब या महिन्याचे पैसे द्या ना."
नोटाबंदी झाल्यापासून अशी किरकोळ देणी देणे फारच अवघड झाले आहे.काटकसरीने दिवस काढणे चालू आहे त्यामुळे त्याला आता काय सांगायचे हा प्रश्नच पडला होता.
"अरे शंभर पन्नासच्या नोटा नाहीत,दोन हजाराचे सुट्टे आहेत का?"
"नाही हो साहेब."
"बर मग बँकेत अकाऊन्ट असेल ना, त्याचा नंबर दे,आजच तुझ्या खात्यावर साडेचारशे रुपये ट्रान्स्फर करून टाकतो ."
" साहेब सुट्टे नाहीत तर पेटीएम आहे का तुमचे?"
" तुझ्याकडे आहे का पेटीएम?" मी आश्चर्याने त्याला विचारले.
" हो साहेब आहे ना, करा पेटीएमने पेमेंट,चालेल मला."
" सांग तुझा मोबाईल नंबर."
त्याने मला त्याचा मोबाईल नंबर दिला मी माझ्या वालेट मधे त्याचा नंबर टाकला आणि दोन मिनिटाच्या आत त्याच्या वालेटमधे पैसे जमा झाले!
खरंच नोटाबंदी करायला हवी होती का नव्हती याच्यावर कितीही मतमतांतरे असोत,त्या वादात मला पडायचे नाही पण त्या निमित्ताने गाड्या धुणारा कष्टकरी अर्जुन पेटीएमने त्याची मजुरी स्वीकारू लागलाय!
हा बदल नक्कीच महत्वाचा आहे!
बदल नक्कीच होतो आहे!
काय वाटतंय तुम्हाला?
................ प्रल्हाद दुधाळ.

भुताटकी.

भुताटकी.

       ते १९८३ साल होते.टेलिफोन खात्यात त्या काळी टेलिफोन ऑपरेटर म्हणून मी नोकरी करत होतो.वेगवेगळ्या शिफ्टमधे ड्युटी करावी लागायची.मी नोकरी करून शिकतही होतो त्यामुळे जास्त करून दुपारची किंवा रात्रीची शिफ्ट करायचो.त्या काळी आजच्या सारखी एसटीडी वा मोबाईलची सोय नव्हती त्यामुळे ट्रंककॉलचे बुकिंग करूनच बाहेरगावी बोलायला लागायचे आणि हे ट्रंक टेलिफोन एक्स्चेंज मी जेथे काम करायचो त्याच बिल्डिंगमध्ये होते.विशेष म्हणजे या ट्रंकएक्स्चेंजमधे सगळ्या शिफ्टमध्ये फक्त लेडीज टेलिफोन ऑपरेटर्सच काम करायच्या.रात्रंदिवस तेथे ट्रंककॉल लावून द्यायचे काम चालू असायचे.रात्री बारा वाजता ड्युटी संपणाऱ्या लेडीजसाठी त्याच बिल्डींगमधे रात्री झोपण्याची सोय केलेली होती.रात्री बारानंतरसुध्दा सुमारे शंभरेक लेडीज तेथे काम करायच्या.

       एक दिवस आवई उठली की या ट्रंक एक्स्चेंजमधील मागच्या बाजूला रात्रीच्या वेळेस भूत दिसले!त्या रात्री ड्युटीवर असलेल्या दोनतीन लेडीजना ते भूत दिसले होते आणि भूत बघून त्या एवढ्या घाबरल्या की त्यातली एक तापाने आजारी पडली.बाकीच्या “आम्ही आता नाईट ड्युटी करणारच नाही” असे म्हणू लागल्या.दुसऱ्या दिवशीही भूत दिसल्याचे अजून काही लेडीज सांगायला लागल्या त्याही खूप घाबरलेल्या होत्या. आठवडाभरात या भूताच्या अफवेने स्टाफमधे घबराट पसरली.ज्यांना नाईट ड्युटी लागेल त्या लेडीज कामावर गैरहजर राहू लागल्या.रात्रीच्या ट्रंककॉल्सवर याचा परिणाम व्हायला लागला.”भूतबीत काही नसते!” असे एरवी छातीठोकपणे सांगणाऱ्या अनेक लेडीज घाबरून नाईट ड्युटीपासून लांब पळायला लागल्या.दिवसेंदिवस हे प्रमाण वाढत राहिले. रात्रंदिवस तेथे कडक सिक्युरिटी व्यवस्था असूनही नाईट ड्युटी करायला कुणी तयार होत नव्हते.

“रात्री साडेबाराच्या सुमारास एक प्रचंड मोठी सावली मागच्या कायमच्या बंद असलेल्या खिडक्यांच्या दुधी काचांवरून पुढे पुढे सरकत जाते,ती सावली एवढी मोठी असते,की एक्स्चेंजमधे काम करणाऱ्या लेडीजची घाबरून घाबरगुंडी उडायची.आपले काम सोडून त्या दुसऱ्या खोलीत निघून जायच्या.रात्र रात्र थरथरत बसून राहायच्या.मागच्या बाजूला एक जुना पारशी माणसाचा बंगला होता.त्या बंगल्यात कित्येक वर्षापासून कुणी रहात नव्हते.त्या बंगल्यात भुताटकी आहे अशी चर्चा आधीपासून होत होतीच आणि सध्या रात्री दिसणाऱ्या या कथित भूतामुळे तर त्या भुताटकीच्या चर्चेला अजूनच घबराटीचे स्वरूप आले होते. एक्स्चेंजच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी स्टाफला “असे काही नसते” हे समजावण्याचा प्रयत्न केला; पण स्टाफ ऐकायच्या मनस्थितीत नव्हता.

”ही भुताटकी बंद झाल्याशिवाय आम्ही कुणीही नाईट ड्युटी करणार नाही असे लेडीज म्हणू लागल्या.रात्रीच्या वेळचे अर्जंट व लायटनिंग ट्रंककॉलसुध्दा लागणे बंद झाले. या बद्दलच्या तक्रारी दिल्लीपर्यंत वरिष्ठ अधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचल्या.

शेवटी असे ठरले की रात्री चार पाच पुरूष कर्मचारी ट्रंकएक्स्चेंजमधे थांबून तथाकथीत भुताटकीची खातरजमा करतील व रिपोर्ट देतील.

दुसऱ्याच रात्री या भुताटकीची खातरजमा करायचे ठरले.मीसुध्दा त्या गृपमधे थांबलो.रात्री बारा वाजले आणि आम्ही त्या खिडक्यांकडे नजर लाऊन बसलो. तसे आम्हीही थोडे घाबरलेलो होतो; पण उसने अवसान आणून त्या भुताची वाट पहात होतो.रात्रीचे साडेबारा होवून गेले तरी भूत काही आले नाही.आता आम्ही त्या घाबरणाऱ्या बायकांची आपापसात चर्चा व टिंगलटवाळी करायला लागलो.

”भुताटकी वगैरे काही नसते.मनाचे खेळ असतात,त्या बायकाना नाईट ड्युटी नको म्हणून बहाणा करत असतील!” 
"नाटक करताहेत",अशी टवाळी करू लागलो.रात्रीचा एक वाजला आणि अचानक प्रचंड मोठी सावली एका खिडकीच्या काचेवर दिसली! या खिडक्या उघडणाऱ्या नव्हत्या त्यामुळे कसली सावली आहे ते बघणेही शक्य नव्हते.हळूहळू ती सावली पुढे पुढे सरकायला लागली,आता ती पुढच्या खिडकीवर दिसायला लागली.मोठ्ठे केस पिंजारलेले डोके त्या सावलीत दिसत होते! आता मात्र आमच्यातले एकदोघे घाबरले होते.मागच्या बाजूला जाणे लगेच शक्य नव्हते.पुढच्या रस्त्यावर जावून बिल्डिंगला वळसा घालायचे आम्ही ठरवले आणि अंधारात तसे गेलोही; पण त्या पडीक बंगल्याच्या आवारात प्रचंड गवत वाढलेले होते आणि माणसांचा वावर नसलेल्या त्या बंगल्यात जायचे आम्हाला डेअरिंगही झाले नाही त्यामुळे आम्ही परत आलो.आत असलेले आमचे साथीदार प्रचंड घाबरलेले होते. त्यांचे म्हणणे होते की ती प्रचंड सावली सगळ्या दाही खिडक्यांवर नंतर दिसून दिसेनाशी झाली.त्या दिवशीची मोहीम अर्धवट सोडून आम्ही निघून गेलो. दुसऱ्या दिवशीही खात्री करायची असे ठरवले गेले त्यासाठी वरिष्ठांच्या परवानगीने एका खिडकीची काच थोडी फोडायचे ठरले.दुसऱ्या दिवशी जेथून नीट दिसेल अशा ठिकाणच्या खिडकीच्या काचेचा खालचा कोपरा आम्ही फोडला. दिवसा उजेडी मागच्या बंगल्याचे निरीक्षण केले व कुठल्या बाजूने बंगल्याच्या परिसरात शिरता येईल याचाही अंदाज घेतला.त्या रात्री अजून दोघेजण आमच्यात सामील झाले आज हे भूत बघायचेच असे आम्ही ठरवले होते! 

दुसऱ्या रात्री आम्ही रात्रभर त्या खिडक्यांकडे बघत बसलो; पण भूत आलेच नाही! काल जे पाहिले ते खरे की आज?, आम्ही सगळे चांगलेच बुचकळ्यात पडलो होतो.रात्रभर जागरण झाले होते.तिसऱ्या दिवशी परत प्रयत्न करू असे ठरवून आम्ही आपपल्या घरी गेलो.

तिसऱ्या रात्री पुन्हा आम्ही भूतासाठी सापळा लावला.रात्री एकच्या सुमाराला पहिल्या खिडकीवर ती अजस्र सावली पडली आणि आम्ही सावध झालो.एकजण फुटलेल्या काचेतून बाहेर बघत होता पण त्याला पहिल्या खिडकीच्या समोरचा भाग दिसत नव्हता.ती सावली हळूहळू पुढे सरकायला लागली साधारण चवथ्या खिडकीवर आल्यावर ती सावली आली आणि फुटलेल्या काचेसमोर असलेला आमचा सहकारी अचानक खो खो हसायला लागला.त्याने दुसऱ्या सहकाऱ्याला त्या अरुंद फटीतून पहायला सांगितले त्याने बाहेर बघितले आणि तोही हसायला लागला.एकेक करून आम्ही सर्वांनीच ते बाहेरचे दृश्य पाहिले आणि पोट धरधरून सगळेजण हसायला लागलो कारण भूत भूत म्हणून सगळे ज्या सावलीला घाबरत होते ती एका वेडसर दिसणाऱ्या बाईची सावली होती! एरवी ही बाई पुणे स्टेशनवर कायम फिरत असलेली प्रत्येकाने पाहिलेली होती! केस पिंजारलेली, अंगावरच्या कपड्याचे भान नसलेली व कायम काही ना काही बडबडत हातवारे करत ती तिथे फिरत असायची!

आम्ही लगेच त्या बंगल्याकडे गेलो.आम्ही बंगल्यात भूत येते असे समजत होतो मात्र सत्य वेगळेच होते.त्या पारश्याच्या बंगल्याच्या कंपाऊंडला लागून एक पायवाट होती त्या पायवाटेवर लोक कचरा टाकायचे तिथे कचऱ्यात टाकलेले अन्न खायला ही बिचारी वेडी बाई तिथे येत असावी,कारण आम्ही गेलो तर ती त्या कचऱ्यात पडलेले अन्न अधाशा सारखी वेचून खात होती! ती जेंव्हा कधी इकडे यायची तेंव्हा पलीकडे असलेल्या पुना क्लब ग्राउंडवर लावलेल्या प्रखर दिव्यांमुळे तिची सावली ट्रंक एक्स्चेंजच्या खिडकीवर पडायची ती जसजशी पुढे पुढे जायची तिची मोठी मोठी होत जाणारी सावली पुढच्या खिडक्यांवर पडायची आणि आतल्या काम करणाऱ्या बायकांसाठी ती भुताटकी ठरत होती!

सगळ्या गोष्टी समजल्यानंतर मात्र त्या गोष्टीवरून त्या घाबरणाऱ्या स्टाफची बरेच दिवस बाकीचा स्टाफ टिंगल करायचा! 
............... @.प्रल्हाद दुधाळ.

शिक्षा.

शिक्षा.
आज मला विजू जवळ जवळ पंधरा वर्षानंतर भेटला.

त्याला बघितले आणि मला तीस वर्षापूर्वी घडलेला एक किस्सा आठवला.

    त्याकाळी आमच्या ऑफिसात तो कॅज्युअल मजदूर म्हणून कामाला होता.तो जरी इथे मजूर म्हणून काम करत होता तरी त्याचे रहाणीमान एकदम टापटीप व व्यवस्थित असायचे! तो मुळातच दिसायला गोरागोमटा व देखणा होता शिवाय कायम कडक इस्त्रीचे कपडे तो घालायचा.बोलण्यात एकदम नम्र होता त्यामुळे त्याची कुणाशीही लगेच मैत्री व्हायची.
    तर आमच्या एका अधिकाऱ्यांकडे – नाडगौडा त्यांचे नाव,त्यांच्या ऑफिसात हरकाम्या म्हणून या विजूला ठेवण्यात आले होते.त्याच्या कामात व्यवस्थितपणा असायचा.पोस्टाची कामे,स्टाफला चहापाणी देणे तसेच साहेब सांगेल ती किरकोळ  कामे विजू अगदी प्रामाणिकपणे करायचा.या नाडगौडा यांचे रहाणीमान एकदम साधे होते.अंगावर कायम चुरगळलेले व मळके कपडे घातलेले असायचे.केस अस्ताव्यस्त असायचे. खर तर हे  सरकारी वर्ग दोनचे अधिकारी, पण नाडगौडा अगदीच  अजागळपणे रहात होते. त्यांच्याकडे पाहून त्यांनी कित्येक दिवसात आंघोळ तरी केली असेल का असा प्रश्न पडावा असे त्यांचे राहणीमान होते. सगळे कर्मचारी या गोष्टीवरून त्यांच्या मागे चेष्टेच्या सुरात बोलायचे!
   एकदा  काय झाले की, हेड ऑफिसातून निरोप आला त्या निरोपाप्रमाणे  दुसऱ्या दिवशी सकाळी सकाळी आमच्या दिल्लीच्या ऑफिसातून इन्स्पेक्शनसाठी एक अतिवरिष्ठ अधिकारी रेल्वेस्टेशनवर उतरणार होते आणि त्यांना रिसीव्ह करण्यासाठी नाडगौडा यांनी जायचे होते.
    आपल्याबरोबर एखादा मदतनीस असावा म्हणून नाडगौडा यांनी विजूलाही  दुसऱ्या दिवशी स्टेशनवर बोलावले.
    दुसऱ्या दिवशी सकाळी विजू त्याला सांगितल्याप्रमाणे स्टेशनवर हजर झाला.नाडगौडा साहेब खात्याची गाडी घेवून स्टेशनवर गेले. निर्धारित वेळेवर गाडी आली.सांगितलेल्या बोगीसमोर विजू आणि नाडगौडासाहेब उभे राहिले.त्या बोगीत बहुतेक ते अधिकारी एकटेच उतरणारे प्रवासी होते  त्यांना रिसीव्ह करायला नाडगौडासाहेब आणि विजू दोघेही त्या बोगीकडे धावले.
     ते बडे साहेब खाली उतरले त्यानी  रिसिव्ह करायला आलेल्या त्या दोघांकडे पाहीले. नाडगौडा यांच्या अवतारावरून काही अंदाज बांधला आणि आपल्या हातातली ओडिसी ब्रिफकेस त्यांनी नाडगौडा साहेबांच्या हातात दिली आणि अपटूडेट  पोषाखात असलेल्या विजूसमोर  हस्तांदोलन करायला हात पुढे केला! विजूची फारच पंचायत झाली त्याने नाईलाजाने हात मिळवला आणि नाडगौडा साहेबांकडे हात दाखवला.
" सर, यह हमारे साहब नाडगौडाजी." अशी ओळख करून दिली आणि त्यांच्या हातातली बॅग पटकन स्वत:कडे घेवून खाली मान घालून गाडीच्या दिशेने निघाला.
    काय घोटाळा झालाय ते आलेल्या अधिकाऱ्याच्या लक्षात आले. त्यांच्या चेहऱ्यावर मिश्किल स्मित झळकले, त्यांनी आता नाडगौडाशी हस्तांदोलन केले. दोघेही गाडीत बसले आणि गाडी इंस्पेक्सन क्वार्टरकडे निघाली.
    कॅज्युअल मजदूर असूनही विजू एकदम टेचात रहातो याचा नाडगौडा साहेबाला फारच राग आला होता!या विजूमुळेच आपल्याबद्दल त्या साहेबाचा गैरसमज झाला आणि आपल्याला मजदुर समजले गेले हे नाडगौडा साहेबाना फारच झोंबले होते! दुसऱ्याच दिवसापासून विजूची बदली स्टोअरमधे हेल्पर म्हणून झाली!
         ........... प्रल्हाद दुधाळ.

विद्यासागर सर.

कळत-नकळत घडवणारे विद्यासागर सर
- प्रल्हाद दुधाळ, पुणे शनिवार, 3 सप्टेंबर 2016 - 02:30 AM IST Share Link: http://www.esakal.com/Tiny.aspx?K=DAR6Au
Tags: Exclusive, Education, Teachers Day, Pralhad Dudhal

माणसाच्या जडणघडणीत आई-वडिलांच्या बरोबरीनेच शिक्षकांचेही अत्यंत मोलाचे योगदान असते. त्यातही एखादा शिक्षक किंवा शिक्षिका संपूर्ण आयुष्यभर पुरून उरतील एवढे संस्कार करतात आणि त्या बाई किंवा सरांचे त्या माणसाच्या मनात आयुष्यभरासाठी आदराचे स्थान निर्माण होते. माझ्यावरही अनेक शिक्षकांनी असेच खूप चांगले संस्कार केले. 

एका अशिक्षित, अल्प-भूधारक शेतकरी कुटुंबातला मी.. आज मी जो काही आहे, तो केवळ मला लाभलेल्या अनेक शिक्षकांनी वेळोवेळी केलेले संस्कार आणि मार्गदर्शनामुळेच! सातवीपर्यंत जिल्हा परिषदेची गावात असलेली ‘शेती शाळा परिंचे‘ या शाळेत आणि पुढे रयत शिक्षण संस्थेच्या ‘कर्मवीर विद्यालय परिंचे‘ या माझ्या हायस्कूलमध्ये अनेक चांगले शिक्षक भेटले. त्यांनी मला शालेय अभ्यासक्रम तर शिकवलाच; पण खऱ्या अर्थाने जगणेही शिकवले. आपल्या पगारातून माझी फी भरणारे पडवळ सर मला इथेच भेटले. साहित्य-कला-नाट्याचे बीज माझ्यात रुजवले ते जी. बी. विद्यासागर या माझ्या गुरुंनी.. तसं पाहिलं, तर विद्यासागर सर आम्हाला इंग्रजी शिकवायचे. आम्हाला आठवीपासून इंग्रजी हा विषय होता. विद्यासागर सरांनी अशा काही कौशल्याने इंग्रजी शिकवलं, की बस्स! एक-एक शब्द शिकवण्याची त्यांची तळमळ, हातोटी अजूनही लक्षात आहे. ‘थ्रो‘ आणि ‘कॅच‘ शिकवण्यासाठी त्यांनी वर्गात चेंडू आणला होता; तर ‘डान्स‘ शिकवण्यासाठी त्यांनी अक्षरश: नाचून दाखवलं. त्यांनी इंग्रजी विषयात माझी इतकी तयारी करून घेतली, की बोर्डामध्ये इंग्रजीत मी पहिल्या पाचांमध्ये होतो.. विद्यासागर सर इंग्रजी तर चांगले शिकवायचेच; पण मराठी साहित्याचाही त्यांचा गाढा अभ्यास होता. आम्हाला इंग्रजी शिकवता शिकवता अनेकदा ते मध्येच मराठी कवितेविषयी बोलायला लागायचे. त्यांचा तो तास म्हणजे माझ्यासाठी अक्षरश: साहित्यिक पर्वणी असायची. त्यांनी अशा मराठीच्या जादा तासात आम्हाला कुसुमाग्रज, बालकवी, विंदा, भा. रा. तांबे, केशवसुत, ग्रेस अशा महान साहित्यिकांच्या अनेक गाजलेल्या कविता रसग्रहणासह शिकवल्या. एखाद्या कथेचा किंवा कादंबरीचा रसास्वाद कसा घ्यायचा, ते आम्ही त्यांच्यामुळे शिकलो. ‘नटसम्राट‘, ‘अश्रूंची झाली फुले‘, ‘एकच प्याला‘सारखी अनेक नाटके सरांना तोंडपाठ होती. ते नाटकाविषयी बोलायला लागले, की असे वाटायचे की आपण नाटकच स्टेजवर पाहतोय. अजूनही ते तास जसेच्या तसे आठवतात. 

विद्यासागर सरांनी शिकवलेलं ‘पृथ्वीचं प्रेमगीत‘, ‘खबरदार जर टाच मारुनी‘ वा ‘जन पळभर म्हणतील हाय हाय‘ यांसारख्या अनेक कविता आजही जशाच्या तशा स्मरणात आहेत. त्या साहित्यसंस्कारांमुळे पुढील आयुष्यात मला वाचनाची प्रचंड गोडी लागली. आपल्या वैयक्तिक आयुष्यात मी पायरी-पायरीने प्रगती साधत राहिलोच; पण लेखन क्षेत्रातही काही ना काही धडपड करत राहिलो. 

आतापर्यंतच्या माझ्या लेखनप्रवासामध्ये दोन कवितासंग्रह, काही कथा आणि लेख प्रसिद्ध झाले आहेत. विशेष म्हणजे, 2007 मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या माझ्या पहिल्या कवितासंग्रहाला विद्यासागर सरांची प्रस्तावना लाभली. गेल्या 30 वर्षांमध्ये त्यांच्याशी संपर्क नव्हता. रयत शिक्षण संस्थेतून ते उपसचिव पदावरून निवृत्त झाले होते. तरीही मी त्यांना भेटून माझी ओळख सांगताच त्यांनी आनंदाने हे काम केले. माझे व्यक्तिमत्व घडण्यात त्यांनी कळत-नकळत केलेले संस्कारच कारणीभूत आहेत, हे सांगायला मला अभिमान वाटतो. 

दहीहंडी.

दहीहंडी.
काल ऑफिसातुन मित्र घरी गेला त्याची बालवर्गात जाणारी मुलगी, जी खूपच चिकित्सक आहे.तिने बालसुलभ जिज्ञासेने याला विचारले.
" बाबा दहीहंडी म्हणजे काय असते?"
त्याने त्याने तिला कृष्ण, त्याच्या बाललीला, त्याची माखनचोरी,मग दही दुध लोणी उंच कसे ठेवत, कृष्ण त्याच्या साथीदारांच्या मदतीने हे उंच ठेवलेले लोणी कसे चोरायचा इत्यादी त्याला जेवढे माहीत होते ते तिला कळेल अशा भाषेत सांगितले.त्याचा उत्सव म्हणजे दहीहंडी असे नीट समजावले! तिचे बऱ्याच प्रमाणात समाधान झालेले दिसले. मित्राने विचार केला की आपण हीला जर प्रत्यक्ष दहीहंडी कशी फोडतात ते दाखवले तर या उत्सवाबद्दल तिला छान समजेल. त्याने तिला बाईकवर बसवले व जवळच्या सार्वजनिक मंडळाची दहीहंडी दाखवयला घेवून गेला. मंडळाची दहीहंडी बांधून झाली होती आणि उत्साही कार्यकर्ते कर्कश आवाजात वाजणार्या डीजे च्या तालात झिंगाट होवून बघणाऱ्या लोकांनाही लाज वाटावी असे अंगविक्षेप करत सैराट होवून नाचत होते! प्रचंड आवाजाने कानठळ्या बसत होत्या.आजूबाजूच्या बिल्डिंगा हादरत होत्या.
तो प्रचंड आवाज व ते हिडीस दृश्य बघून मित्राने तिथून बाईक दुसऱ्या मंडळाच्या दिशेने वळवली. पुढच्या सार्वजनिक मंडळाच्या इथेही कमीअधिक प्रमाणात तीच परिस्थिति होती. अजून पुढचे मंडळ बघू असे करत करत त्यांने आठ दहा सार्वजनिक मंडळाना भेट दिली. सगळीकडे तोच धांगडधिंगा फार तर गाणे वेगळे असायचे पण बाकी सगळे तसेच.अशी दहीहंडी दाखवण्याऐवजी आपण घरीच दहीहंडी बांधून तिला फोडायला लावावी हा विचार करून शेवटी तो कुंभारवाड्यात गेला.एक रंगीत मडके लाह्या बत्तासे गोळ्या चॉकलेट व लागणारे साहित्य घेवून घरी आला. त्याने सर्व खाऊ मडक्यात टाकून घरातच दहीहंडी बांधली. मुलीला सर्व माहिती दिली व तिला स्वत:च्या पाठीवर उभे रहायला लावून तिच्याकडून दहीहंडी फोडण्याचे प्रात्यक्षिक करून घेतले. मुलीनेही ही घरची दहीहंडी स्वतच्य:च्या हाताने फोडून या उत्सवातला आनंद अक्षरशः लुटला! मित्र एकदम खुश झाला! बालसुलभ प्रश्नांची आपण व्यवस्थित उत्तरे दिल्याचा आनंद त्याला नक्कीच झाला होता!
तिने शेवटी एक प्रश्न विचारलाच!
" बाबा दहीहंडीत दही का नव्हते?"
......
--्--- प्रल्हाद दुधाळ.

बळजबरीची वधू परिक्षा

    मी नोकरीला लागून दोन तीन वर्षे झाली होती.मी एस. वाय. ला असतानाच मला टेलिफोन खात्यात नोकरी मिळाली होती.नंतर नोकरी करता करता माझे बी. एस्सी. पर्यंत शिक्षणही झाले.अत्यंत बिकट आर्थिक परिस्थितीतून मी येथपर्यंत पोहोचलो होतो.आता कुटूंबातील सर्व जबाबदाऱ्या पार पाडायच्या होत्या.सावकाराकडे गहाण पडलेली जमिन सोडवायची होती,गावाकडे दोन खणाचे का होईना साधेसे घर बांधायचे होते, पडत्या काळात अनेकांनी काही ना काही मदत केली होती,त्यांचे जमेल तेव्हढे उतराई व्हायचे होते, त्यामुळे लगेच लग्न करायचा माझा मुळीच विचार नव्हता.तसेही चोवीस वर्षांचे वय होते, पण नातेवाईकांच्या दृष्टीने मात्र माझे स्टेटस आता ‘ एक बरे स्थळ' असे झाले होते! आपापल्या माहीतीमधली वा नात्यातली  अशा सुयोग्य वधूचे माझ्या परस्परच संशोधन सुरू झाले होते.अर्थात  हे काही माझी पर्सानिलिटी बघून घडत नव्हते, तर मला मिळालेल्या सुरक्षित सरकारी नोकरीची ही जादू होती! नोकरी नसताना कित्येकजण, हा चुकून पैशाची मदत तर मागणार नाही ना, असा विचार करत, कायम मला झुरळासारखे लांब झटकणारे, जवळचे वा  लांबचे नातेवाईकसुध्दा आजकाल मुद्दाम जवळ येवून माझी चौकशी करत होते. आडून आडून पगाराचा आकडा विचारत होते!
मी पुण्यात जेथे रहात होतो त्याच गल्लीत एक बाई रहायच्या.  त्यांचा मुलगा माझ्याच वयाचा होता. थोडीफार त्याच्याशी मैत्रीही होती. तर,  या मावशी एका शनिवारी संध्याकाळी खास माझ्याकडे आल्या.
    त्यांनी सहज विचारल्यासारखे दाखवत माझा रविवारचा कुठे जायचा कार्यक्रम आहे का विचारले."मी घरीच  आहे",  म्हटल्यावर त्या म्हणाल्या....
" अरे बरे झाले, उद्या माझ्याबरोबर चल दत्तवाडीला! माझ्या भावाला तुमच्या गावाकडच्या कुणाची तरी माहीती पाहीजे आहे! त्याला मी तुझे तेच गाव आहे हे सांगितले तर त्याने  रविवारी तुला घेऊन यायलाच सांगितले!"
खरे तर  मावशींच्या त्या भावाला ना मी कधी बघितले होते, ना त्याने मला! पण असेल काही काम, असा विचार करून रविवारी तिकडे जायला मी होकार दिला.
    दुसऱ्या दिवशी सकाळीच त्या मावशी व त्यांचा मुलगा रिक्षा घेवून माझ्याकडे आले,  मी काय सडाफटींग माणूस! बसलो रिक्षात आणि निघालो! अर्ध्या पाऊण तासातच आम्ही दत्तवाडीला मावशींच्या त्या भावाकडे पोहोचलो. त्या घरी बहूतेक आम्ही येणार असल्याचे आधीच माहीत असावे. दरवाजातच नमस्कार करून मावशींच्या भावाने आमचे स्वागत केले. मला कळेना की, हा बाबा, त्याच्यापेक्षा एकदम लहान, तब्बेतीने एकदम बारकुंड्या पोराला एवढा हात जोडून नमस्कार का घालतोय?
    दोन खोल्याच्या चाळवजा घराच्या बाहेरील खोलीत असलेल्या कॉटवर आम्ही बसलो.मावशींच्या भावजयीने पाणी दिले. उन्हाळा असल्यामुळे तहान लागलेलीच होती! मी घटाघटा पाणी पिवून घेतले.
     मग मावशींचे बंधूराज समोर बसून मला- माझी नोकरी,काय काय काम करावे लागते, पगार किती, सुट्ट्या कधी व किती असतात,घरी कोण कोण असते, इथे एकटाच कसा राहतोस वगैरे वगैरे माहीती गप्पा मारता मारता विचारू लागले. मी त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देत राहीलो. त्यांच्या ऑफिसात माझ्या गावचे कोणी जाधव म्हणून काम करत होते त्यांचाबद्दलही  मला विचारले , अर्थात मी  जाधवाना ओळखत नव्हतो. इत्तरही  काही काही गप्पा चालत राहिल्या.
   थोड्याच  वेळात आतल्या घरातून एक मुलगी पोह्याच्या डीश घेवून बाहेर आली! आत्तापर्यंत आतल्या खोलीत अजुनही  कोणी असेल असे वाटत नव्हते. त्या मुलीने प्रथम माझ्या समोरच ट्रे धरला, नाईलाजास्तव मी  एक प्लेट उचलली  नकळत तिच्या चेहऱ्याकडे लक्ष  गेले. फार तर नववी दहावीत शिकत असेल! आणि ती मुलगी चक्क साडी नेसून,अवघडत  सर्वाना पोहे देत होती! माझी एकदम ट्युब पेटली! " ही मुलगी दाखवायला तर मला आणले नसेल ना?" मी पुन्हा एकदा तिच्याकडे पाहीले. थरथरत ती तेथेच उभी होती, वय असेल फार तर पंधरा सोळा! बापरे, या लोकांना वेड लागलय की काय? या वयात तिला लग्नासाठी दाखवताहेत? मनात विचार आला, कदाचित तसे काही नसावे,माझ्याच मनाचा खेळ असेल! मी गप्प राहून पुढचा अंदाज घेवू लागलो.
" अहो विचारा, काय विचारायच असल तर तिला!" -  मुलीचे पिताश्री.
" मी ? मी कशाला काय विचारू तिला!" मी एकदम गडबडून गेलो होतो.
" अरे, नीट बघून घे, विचारायचे असले तर विचार काही, आयुष्याभराचा प्रश्न असतो!" - मावशी.
" म्हणजे ? मी समजलो नाही!"
" अरे समजायचय काय, पसंत आहे का सांग, लग्नासाठी दाखवलीय तुला ती! "
मला काही सुचेनाच काय बोलावे ते! मी सरळ उठून खोलीबाहेर आलो. मागचा पुढचा विचार न करता पळतच मुख्य रोडवर आलो. थोडक्यात तेथून चक्क पळालो!
ही मावशी आपली भाची, जी अजून लग्नायोग्य वयाचीही नव्हती ,अजून तिचे हसण्या बागडण्याचे शिकायचे वय संपले नव्हते, अशा कोवळ्या कळीला माझ्याबरोबर बोहोल्यावर चढवायला निघाले होते! तेही मला कोणतीही कल्पना न देता! मला त्या खोटारड्या मावशींचा व मित्राचा प्रचंड राग आला होता,चांगला जाब विचारावा असे वाटत होते, पण तो राग मी  गिळला! अजुन  मी खूप छोटा होतो! दुसऱ्याला बदलवण्याएवढा मोठा तर नक्कीच झालो नव्हतो! आयुष्यात खूप काही करायच होत, त्यामुळे नको तेथे आपली एनर्जी खर्च होवू नये याची अक्कल देवदयेने त्या वयातही  होती, त्यामुळे ही घटना मी फारशी मनाला लावून घेतली नाही! काही घडलेच नाही असा विचार केला आणि माझ्या कामाला लागलो.
 मात्र, पुढचे पंधराएक दिवस त्या मावशीला चुकवत राहीलो! पुढे तीनेही या बाबतीत माझा नाद सोडला!
      .......... प्रल्हाद दुधाळ.