Wednesday, September 20, 2017

आनंदी वाटा

   आनंदी  वाटा.
    एका ठराविक वयानंतर माणसाला एका क्षणी असं वाटू लागतं की आजपर्यंत आपण जशा प्रकारे जगलो,जे काही केले वा करतो आहोत, ते सगळं निरर्थक आहे. जीवनातला अत्यंत महत्वाचा कालावधी आपण नको त्या गोष्टींमधे अडकून वाया घालवल्याची प्रखर जाणीव होते. अशावेळी आयुष्य अत्यंत निरस वाटायला लागतं, " का आणि कशासाठी एवढा अट्टाहास केला?" ही भावना मनात प्रबळ व्हायला लागते, आणि हाच तो क्षण असतो स्वत:ला सावरण्याचा, स्वत:ला समजावण्याचा- " अरे बाबा, ज्यात तू आनंद शोधत होतास, तेथे तो नाहीये!". हाच क्षण असतो स्वत:ला नव्याने ओळखण्याचा. ज्याला हे जमेल तो निश्चितच पुन्हा नवी सुरूवात करू शकतो! एकदा का हे जमायला लागलं ना की माणसाला कोणाच्याही बेगडी आधाराची गरज उरत नाही. आनंदी जीवनाच्या लाखो वाटा त्याच्या स्वागताला सज्ज असतात!
.... प्रल्हाद दुधाळ.

Monday, September 18, 2017

गोष्ट स्वप्नपुर्तीची....

गोष्ट स्वप्नपुर्तीची....
गोष्ट एकोणीसशे शहात्तर सालातली आहे,नुकताच मी शालांत परीक्षा उतीर्ण झालो होतो. त्या काळी आमच्या गावाच्या जवळपास कोठेही पुढच्या शिक्षणाची सोय नव्हती,त्यामुळे यापुढे शिक्षणासाठी पुण्याला जायचं आणि किमान इंजीनारिंगची पदवी वा पदविका घ्यायची असे स्वप्न मी पहात होतो!
घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती त्यामुळे हे स्वप्न कितीही आकर्षक वाटत असले तरी कुणाचेतरी आर्थिक पाठबळ व मानसिक आधार मिळाला तरच प्रत्यक्षात येणार होते! त्याकाळी आजच्यासारखी उदंड खाजगी कॉलेजेस नव्हती.पदवी अथवा पदविकेसाठी शासकीय संस्थेमधेच प्रवेश मिळवायला लागायचा आणि ते तेव्हढे सोपे नव्हते.पदविकेसाठी प्रवेशसंख्या अत्यंत मर्यादित असायची. मला कसेही करून इंजिनिअरिंग पदविकेला प्रवेश मिळवायचा होता. मी इकडून तिकडून माहिती गोळा केली आणि शासकीय तंत्रनिकेतन मध्ये प्रवेशासाठी अर्ज केला.मला शालांत परीक्षेला चांगले मार्क्स होते त्यामुळे पदविकेला प्रवेश मिळायची खात्री वाटत होती.प्रवेशाची यादी लागायला बरेच दिवस अवधी होता त्यामुळे अर्ज करून मी परत गावाला गेलो.साधारण एकदीड महिना गेला तरी प्रवेशासंबंधी काहीच समजले नाही.गावात टेलिफोनची सुविधाही नव्हती.प्रवेशासंबंधात पोस्टाने कळविले जाईल असे अर्ज स्वीकारताना मला सांगण्यात आले होते,त्यामुळे दररोज नेमाने पोस्टमनकडे चोकशी करत होतो.चोकशीसाठी प्रत्यक्ष पुण्याला जाणे आर्थिक कारणाने शक्य नव्हते.
त्या वर्षी जुलै महिन्यात प्रचंड पाऊस पडत होता.सगळ्या ओढ्यांनाल्यांना पूर आलेला होता, रस्ते वाहून गेले होते.गावाकडे येणारी एस.टी.ची बसही चारपाच दिवस गावाकडे फिरकली नव्हती! आठवडाभरानंतर एकदाचा पाऊस थांबला.
एक दिवस पोस्टमनने शासकीय तंत्रनिकेतनकडून आलेले पत्र घरी दिले,नेमका त्या दिवशी मी अकरावीच्या प्रवेशासाठी विसेक किलोमीटर अंतरावरच्या दुसऱ्या गावाला गेलो होतो. त्या दिवशी मी तिकडेच बहिणीच्या घरी मुक्काम केला.तिसऱ्या दिवशी परत घरी आल्यावर मला ते पत्र मिळाले.माझा आनंद गगनात मावत नव्हता!
शासकीय तंत्रानिकेतनकडून माझ्या प्रवेशासंबधीचे ते पत्र होते!
मी घाईघाईने पत्र उघडले,माझ्या पदविका प्रवेशासाठीचा तो “चान्स कॉल'' होता!
मी ते पत्र पुन्हा नीट वाचले.पत्रातील मजकुराप्रमाणे दिलेल्या तारखेच्या आत मी प्रवेशासाठी संपर्क साधायचा होता,तसेच प्रवेश फी भरून प्रवेशाचे इत्तर सोपस्कार पूर्ण करायचे होते.पुढे एक सूचनाही दिलेली होती की दिलेल्या वेळेत हे सोपस्कार पूर्ण न केल्यास माझ्याऐवजी माझ्यानंतर वेटिंग लिस्टमधील पुढच्या विद्यार्थ्याला प्रवेश दिला जाणार होता! पत्रावरची तारीख पुन्हा पाहिली आणि मला रडूच कोसळलं! प्रवेशाचे सर्व सोपस्कार पूर्ण करण्याची शेवटची तारीख उलटून वर एक आठवडा झाला होता!
माझ इंजिनिअर व्हायचं स्वप्न धुळीला मिळालं होते!
आयुष्यातली एक अत्यंत अनमोल अशी संधी हुकली होती! थोड्याच वेळात मी स्वत:ला सावरले, कारण रडून काहीच उपयोग नव्हता.
याबाबतीत मदत वा मार्गदर्शन करेल असे कुणीही ओळखीचे नव्हते.मुळात त्याकाळी अख्ख्या गावातून दोनतीन लोकच पदवीपर्यंत शिकले होते आणि ते सगळेजण शहरात रहात होते.
मला खूप वाईट वाटत होते,कारण त्या काळी इंजीनारिंग पदविकाधारकाला शासकीय व खाजगी क्षेत्रात भरमसाठ संधी उपलब्ध होत्या! पण आता विचार करून फायदा नव्हता.
पुढे काहीतरी करणे भाग होते.
नातेवाईकांचा आधार घेवून शेजारच्या गावी अकरावीला प्रवेश घेतला.अकरावी झाली, नंतर बारावीसाठी अजून दुसऱ्या गावाला गेलो. कसाबसा बारावी पास झालो.
पुढे पुण्यात बी एस्सीला प्रवेश घेतला.दुसऱ्या वर्षात शिकत असतानाच टेलिफोन खात्यात नोकरी लागली. मग नोकरी करता करता पदवी मिळवली.खात्याअंतर्गत प्रमोशनसाठी घेतल्या जाणाऱ्या स्पर्धापरीक्षा देत देत एकदाचा “इंजिनिअर” झालो.
आपण इंजिनिअर व्हायचं हे माझे स्वप्न उशिरा का होईना पण आता साकार झाले होते!
आता माझ्या ऑफीसच्या केबिनबाहेर लावलेल्या पाटीवरच्या नावासमोर ‘उपविभागीय अभियंता’ हे पद लावत असलो तरी असे पुन्हा पुन्हा वाटत रहाते की त्यावेळी ‘ती’ संधी जर साधता आली असती तर आयुष्यात अजून खूप मोठा पल्ला गाठता आला असता!
आजच्या अभियंता दिनाच्या सर्व क्षेत्रातल्या अभियंत्यांना खूप खूप शुभेच्छा!
. ....प्रल्हाद दुधाळ.पुणे (९४२३०१२०२०)

Friday, September 8, 2017

नसतेस घरी तू जेंव्हा.......

       नसतेस घरी तू जेंव्हा.......

       तिची आणि माझी गाठ नियतीने बांधलेली होती म्हणूनच आम्ही दोघे एकमेकांच्या आयुष्यात आलो असेच म्हणावे लागेल! एकोणीसशे पंच्याऐशी साल होते,मी नोकरीला लागून चारेक वर्षे झाली होती.
  एक दिवस आमच्या साहेबांनी अचानक मला त्यांच्या केबीनमधे बोलावले.साहेबांकडे जाण्याचा माझा कधी संबंध आलेला नव्हता, त्यामुळे थोडा बिचकतच केबीनमधे मी प्रवेश केला.माझ्या आधी तेथे दोन वयस्कर गृहस्थ बसले होते.साहेबांनी त्यांची माझ्याशी ओळख करून दिली.नमस्कार वगैरे झाले.मी दोघांनाही ओळखत नव्हतो!
   झाले होते असे की, आता मी लग्न करणार असेल असे गृहीत धरून आमच्या साहेबांनी त्यातल्या एका गृहस्थाची मुलगी लग्नासाठी  मला सुचवली. साहेबांचे म्हणणे होते की मी त्या मुलीला पाहायचे आणि पसंती कळवावी.हा मला साहेबांनी दिलेला आदेशच होता! खरं तर तोपर्यंत मी माझ्या  लग्नाचा बिल्कूल विचार केलेला नव्हता.त्याची माझी स्वत:ची अशी काही  कारणेही होती.नुकतीच मी पंचविशी पार केलेले होती.अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीमधून माझा इथपर्यंतचा प्रवास झालेला होता.माझे वडील मी आठवीत असतानाच वारले होते आणि माझ्या आईने मोठ्या कष्टाने मला वाढवले होते.घरची थोडी शेती होती, ती सावकाराकडे गहाण पडलेली होती,ती सोडवायची होती.गावात एका खोपटात रहात होतो तेथे एखादी खोली बांधायची होती.भावांना मदत करायची होती .मी पुण्यात झोपडपट्टीत दहा बाय बाराच्या खोलीत एका  भावाच्या आसऱ्याला रहात होतो.एक सायकल आणि दोनचार  कपडयाचे गाठोडे, हीच काय ती माझी मालमत्ता होती! अशा परिस्थितीत मी लग्न करण्याचा विचार करणे अशक्यच होते, पण साहेबांनी आणलेले ते स्थळ तर बघावे लागणार होते! त्याना नाही कसे म्हणणार,नाही का?
  तर....नंतरच्या रविवारी एका जवळच्या मित्राला सोबत घेवून मी मुकूंदनगर भागात माझ्या आयुष्यातल्या पहिल्या मुलगी बघण्याच्या कार्यक्रमाला गेलो.मुलगी पाहिली ती मला शोभेल अशीहोती. राज्य सरकारी महामंडळात ती नोकरीला होती.त्यांचे घर म्हणजे एक सरकारी क्वार्टर होती.घरात फ्रीज,टीव्ही सारख्या सर्व सुखसुविधा होत्या.एकंदरीत ते उच्च मध्यमवर्गीय कुटूंब होते.त्यांच्यासमोर  मी सर्वच आघाड्यांवर अगदीच किरकोळ होतो.पोहे चहा घेतला, जुजबी प्रश्नोत्तरे झाली आणि तेथून बाहेर पडलो.मला  मुलगी पसंत जरी असली तरी आपल्यासारख्या फाटक्या माणसाला ही माणसे आपली मुलगी कशाला देतील ? मला तरी ते सर्व अशक्य कोटीतले वाटत होते! मी ते सर्व विसरून गप्प बसणे पसंत केले.
   आठ दहा दिवसातच आमच्या साहेबांनी परत केबीनमधे बोलावले.त्या मुलीचे वडील आणि आमच्या साहेबांचे मित्र असलेले ते दोघेजण पुन्हा माझ्याकडे आले होते. मी मुलगी बघून आलो पण त्यांना काहीच सांगितले नाही म्हणून साहेब माझ्यावर रागावले.मी शांतपणे ऐकून घेतले.मी साहेबांना व त्या दोघांना माझी सगळी परिस्थिती, माझ्यावर असलेल्या प्रचंड जबाबदाऱ्या, माझा तुटपुंजा पगार व मला पुढच्या आयुष्यात कसा खडतर प्रवास करावा लागणार आहे वगैरे अडचणी समजावून सांगितल्या.माझे बोलणे त्यानी अगदी शांतपणे ऐकून घेतले आणि मला सांगितले की "आम्ही तुमची सर्व माहिती आधीच काढली आहे तरीही तुमचे स्थळ आम्हाला पसंत आहे! तुम्हाला जर मुलगी पसंत असेल तर पुढचा विचार करू नका ती तुम्हाला आयुष्यभर साथ देईल.आज तुमच्याकडे काहीही नसले तरी तुम्ही कर्तुत्वाने मोठे होणार हे नक्की आहे!तुम्हा दोघांच्या पगारात तुम्ही सगळ्या जबाबदाऱ्या पार पाडाल!" माझा चांगला स्वभाव,माझा निर्व्यसनीपणा व काहीतरी करण्याची जिद्द व मुख्य म्हणजे सरकारी नोकरी या गोष्टी त्या लोकांसाठी महत्वाच्या होत्या! तरीही मला त्या मुलीशी माझ्या परिस्थिती बद्दल बोलणे मला आवश्यक वाटत होते म्हणून मी पुन्हा त्यांच्या घरी गेलो व मुलीशीही बोललो. तिनेही मला संपूर्ण साथ देण्याची तयारी दाखवली.तिचे म्हणणे होते की, आपण दोघे एकत्र येवून सगळे प्रश्न सोडवू!” नंतर मात्र मी थोडा गंभीरपणे विचार केला कदाचित नियतीने ही मला देवू केलेली संधी असू शकते.लवकरच दोन्हीकडील वडीलधाऱ्या लोकांच्या सल्ल्याने व आशीर्वादाने माझे लग्न ठरले!
   लग्न झाले आणि आम्ही वडगावशेरी येथे चाळीत एका मित्राच्या शेजारी एक सिंगल खोली भाड्याने घेवून संसार थाटला! सौं.स्मिताचे माझ्या आयुष्यात येणे हा माझ्या आयुष्यात खरोखर टर्निंग पॉईंट ठरला! माझे भाग्य घेऊन ती माझ्या घरी आली असेच मी म्हणेन,कारण त्यानंतर आम्ही एकमेकांना साथ देत सगळ्या जबाबदाऱ्या पार पाडल्या.गावाकडे एक छोटे घर बांधले.गहाण पडलेली शेती सोडवली. सिंगल रूम मधून डबल रूममधे व नंतर चारपाच वर्षातच स्वत:च्या फ्लॅटमधे रहायला गेलो.खात्याअंतर्गत परिक्षा दिल्या व त्यात उतीर्ण होत होत टेलिफोनऑपरेटर या पदावरून आधी टेलिफोन इंस्पेक्टर नंतर कनिष्ठ दुरसंचार अधिकारी व पुढे उपमंडल अभियंता पदापर्यंत पोहोचलो.गरजू नातेवाईकांना आर्थिक मदत करून आपल्याबरोबर त्यांचीही प्रगती कशी होईल हे पाहीले. हे सर्व मी पुढे होवून करत असताना माझी अर्धांगिनी ठामपणे माझी सावली म्हणून माझ्यामागे उभी होती.इथे एक गोष्ट नमुद कराविशी वाटते की,आर्थिक बाबतीत घेतलेल्या एकाही निर्णयावर अगदी एकदाही आमच्यात वाद झाला नाही! माझ्या प्रत्येक निर्णयात ती समर्थपणे माझ्याबरोबर होती. यश जसे वाटून घेत होतो तसेच अपयशही वाटून घेतले.एकुलत्या एक मुलाच्या इंजिनीअर होईपर्यंतच्या सगळ्या परिक्षांच्या वेळी ऑफिसातून रजा घेवून ती त्याला सपोर्ट करत होती.माझे कामाचे स्वरूप असे होते की मला घरी लक्ष देणे अवघड व्हायचे,परंतु या गोष्टीवरून आमच्यात कधीच वाद झाला नाही.प्रत्येक बाबतीत आम्ही चर्चा करून निर्णय घेतले आणि यशाची एक एक पायरी चढत राहीलो. एकमेकांना साथ देताना माणूस म्हणून कधी कधी काही गोष्टींचा त्याग करावा लागतो,तडजोडी कराव्या लागतात.तशा तडजोडी आम्हालाही खूप वेळा कराव्या लागल्या पण त्यावर तोंड वाकडे करण्यापेक्षा त्या गोष्टीमधले आव्हान स्वीकारून त्यातला आनंद घेण्यावर आम्हा दोघांचा भर असायचा,आपण जे करतोय ते आपल्या परिवारासाठी करतोय आणि परिवाराचा आनंद तोच आपला आनंद या एकाच ध्यासाने तिने मला व मी तिला साथ देत राहिलो.एवढे मोठे मन असलेली बायको मिळणे ही माझ्यासाठी खरचं भाग्याची गोष्ट होती.माहेर पुण्यातच असल्यामुळे क्वचितच एकमेकांना सोडून आम्ही राहिलो त्यामुळेच “नसतेस घरी तू जेंव्हा ....” हा अनुभव फारसा घेतला नाही पण आयुष्याच्या एका टप्प्यावर आल्यावर मात्र कधीतरी मनात विचार येतोच ....
तुला वजा केल्यावर....
उमजत नाही,समजत नाही,
असेल कसा तो भविष्यकाळ?
पुढ्यात काय असेल वाढलेले,
तुटली जर वर्तमानाशी नाळ?
अजुनही होते हे मन कातर,
आठवता भेट पहिली वहिली!
 
सात जन्माच्या शपथा हळव्या,
 
झालेली वाट एक ही आपुली!
 
संसारवेल बहरली फुललेली,
अन स्वप्ने सगळी साकारलेली!
आठवते आयुष्याच्या सायंकाळी,
सुखदु:खातली वाट चाललेली!
भयभीत मी, होईल काय माझे,
अर्ध्यावरती साथ सुटल्यावर?
असेल कसले जीवन सखये,
माझ्यातुन तुला वजा केल्यावर?
       
                   ....प्रल्हाद दुधाळ.
                     (९४२३०१२०२०)

                पूर्वप्रसिद्धी - महाराष्ट्र टाईम्स ५ नोव्हे २०१६ 

Saturday, September 2, 2017

कारण

कारण.
श्यामराव नुकतेच एल आय सी मधून रिटायर झाले होते. लहानपणापासून त्यांनी अत्यंत कष्टाने एक शेतमजूराचा मुलगा ते एक उच्च अधिकारी पदापर्यंतचा प्रवास केलेला होता आपले करियर घडवत असताना सुरवातीला शिक्षणातले अव्वल स्थ्यान व नंतर नोकरीत प्रमोशन मागे प्रमोशन मिळवत राहीले. आपल्याला आयुष्यात जे मिळवायला प्रचंड सायास करावे लागले तसे आपल्या एकुलत्या एक मुलाच्या बाबतीत घडायला नको, त्याला हवे ते व हवे त्या प्रमाणात मिळायला हवे या ध्यासाने त्यानी प्रचंड पैसा व प्रतिष्ठा मिळवली. मुलाला उच्च शिक्षण दिले. त्याला उत्तम नोकरीही मिळाली. लग्न झाल्यावर मात्र तो यांच्याबरोबर न रहाता वेगळा रहातो. शामरावानी  मुलाच्या व कुटूंबाबाबत जे अपेक्षिले होते ते घडले नव्हते.आता रिटायर झाल्यावर रिकामे झाल्यावर काय करायचे वेळ कसा घालवायचा हा प्रश्न त्यांना सतावतो आहे कधी नव्हे तो चिडचिड होते आहे. त्यातच बीपी आणि शुगर वाढली आहे.आपण केलेले कष्ट, घडवलेले करियर या गोष्टी आता त्यांना व्यर्थ वाटताहेत. निराशेने ते ग्रासले आहेत.
      आज जे लोक पन्नाशीसाठीत आहेत त्याच्यातील बहुसंख्य लोकांनी स्वत:चे शिक्षण व करियर घडवताना प्रचंड कष्ट उपसले आहेत.आपला मार्ग आपणच निवडताना त्यापोटी येणारे यश अथवा अपयशाची जबाबदारीही  त्यांनी  स्वत: घेतली आहे.आपण करू किंवा म्हणू तेच खर या विचारप्रवृत्तीचे मूळ त्याच्या एकला चलोरे पद्धतीच्या जीवनप्रवासात आहे.या पिढीला ना मनाजोगता पैसा खर्च करता आला ना आजच्यासारख्या सुखसुविधा उपभोगता आल्या.त्यामुळेच असेल पण आजपण त्याला आपण कष्टातून उभारलेल्या विश्वाच्या अस्तित्वाची काळजी आहे.मिळवले ते चुकून हातातून निसटून तर जाणार नाही ना? हा विचार त्याला या वयात जास्त छळतो आहे त्यातूनच कौटूंबिक समस्या, कलह अथवा आजारपणे आली की त्याच्या चिडचिडेपणात भर पडते आहे.आपल्या मुलाबाळांसाठी आपण एवढे केले पण त्याची म्हणावी तशी कुणाला जाणीव नसल्याची भावनाही त्याला त्रास देते.ज्या लोकांनी आयुष्यात फक्त  आपली नोकरी धंदा व पैसा कमावणे यालाच महत्व दिले,  कोणतेही छंद जोपासले नाहीत, माणसे जोडली नाहीत,साहित्य कलेत जे कधी रमले नाहीत त्यांना आयुष्याच्या या टप्प्यावर एकटेपणा प्रचंड त्रास देतो.तो चिडचिडेपणा हा त्याने ज्या पद्धतीने जीवन जगले त्याचा परिपाक आहे.
काय वाटते आपल्याला?
..... प्रल्हाद दुधाळ.

Thursday, August 17, 2017

#श्रावणमासउपक्रम2

मी तसा नास्तीक नाही;पण कर्मकांडात फारसा न रमणारा माणूस आहे.आपल्या चांगल्या वाईट कर्मांचे फळ आपल्याला येथेच मिळते अशा माझ्या विचारसारणीमुळे आणि जीवनात तसेच अनेक अनुभव आल्यामुळे असेल; पर्यटन म्हणून कित्येक तीर्थस्थाने मी पाहिली असली तरी देवदेव करायचा म्हणून फारसा मी कधी कोणत्या मंदिरात गेलो नव्हतो.असं म्हणतात की जोपर्यंत सगळ काही सुरळीत चालू असते तोपर्यंत आपण ईश्वराच्या अमर्याद अस्तित्वाला फारसे गंभीरपणे घेत नाही! माझेही तसेच झाले,जीवनात काही अतर्क्य असे चढउतार आले आणि सुमारे वीसबावीस वर्षांपूर्वी माझ्या भावाच्या आग्रहामुळे पहिल्यांदा वाडीरत्नागिरीला गेलो आणि आमचे कुलदैवत जोतीबाचे दर्शन घेतले. जोतिबाच्या डोंगराचा रम्य परिसर आणि पुरातन मंदीर मला खूपच भावले. जोतिबाच्या पायावर डोके टेकवून मन एकदम प्रसन्न झाले.मंदीर परिसरातून प्रचंड उर्जा घेवून मी परत पुण्याला आलो.या जागृत देवस्थानच्या अनुभूती घेतल्यानंतर वर्षाआड का होईना, मी या आमच्या कुलदैवताचे आशीर्वाद घ्यायला आवर्जून जात असतो.पुढे बरीच वर्षे गेली. कुणीतरी जाणकाराने मला जाणीव करून दिली की तुम्ही कुलदैवताला जाता पण कुलस्वामिनीला मात्र भजत नाही. बहुजन समाजात परंपरेने ज्या गोष्टी चालत आलेल्या असतात त्याप्रमाणेच पुढची पिढी मार्गक्रमणा करत असते.इथे माझ्या आधीच्या पिढीलाच आपली कुलस्वामिनी कोणती हे माहीत नव्हते तर मला कुठून माहिती असणार?जुन्या जाणत्या लोकांना विचारले तर कुणालाच काही सांगता येईना.
मी लहानपणी घरातले याबाबतीतले संवाद आठवायचा प्रयत्न केला आणि कांही देवतांची नावे समोर आली.बायकोशी चर्चा केली आणि सुट्टीच्या दिवशीसाठी एक खाजगी गाडी बुक केली.
सकाळी सातला आम्ही पुणे सोडले आणि भोरमार्गे मांढरदेवीकडे प्रयाण केले. हिरव्यागार शाली पांघरलेला तो घाट पाहून चित्तवृत्ती प्रसन्न झाल्या. दिडेक तासाच्या प्रवासानंतर मांढरदेवीच्या मंदिरातल्या दर्शन रांगेत आम्ही उभे होतो.काळूबाई या नावानेही ही देवी प्रसिध्द आहे.मुख्य मंदिरातील काळूबाईची साडीचोळीने ओटी भरून मनोभावे पुजा केली आणि वाईकडे प्रयाण केले. ढोल्या गणपतीचे व कृष्णाघाटावरील इत्तर देवदेवतांचे दर्शन घेतले. आता औंधच्या यमाईमातेच्या दर्शनाची ओढ लागली होती.
औंधला यमाईच्या डोंगरावर हे मुळपीठ देवीचे भव्य पुरातन भव्य मंदीर आहे. औंधची ही यमाईमाता आमची कुलस्वामिनी असल्याचे मला नुकतेच समजले होते त्यामुळे या देवीदर्शनाचे नियोजन मी केले होते. देवीच्या प्रसन्न मुर्तीपुढे डोळे मिटून नतमस्तक झाल्यानंतर आपण अनेक दिवसाची इच्छा फलद्रूप झाल्याचे समाधान वाटले.औंध गावातही यमाईमातेचे भव्य मंदीर आहे. या मंदीरात औंधच्या पंतसचिवानी खास काढून घेतलेली पौराणिक प्रसंगावरील चित्रे लावलेली आहेत तीही बघण्यासारखी आहेत. डोंगरावर असलेले वस्तूसंग्रहालय पाहण्यासारखे आहे.
यमाईमातेचे दर्शन घेवून पुन्हा पुण्याकडे निघालो. खेडशिवापूरजवळ आल्यावर कोंढणपूर इथल्या तुकाईमातेच्या मंदिराकडे गाडी वळवली. आम्ही मंदिरात पोहोचलो आणि मंदिरात नेमकी आरती चालू झाली.आरती झाली आणि आमच्या श्रावणी देवदर्शन यात्रेची सांगता झाली.
कुलदेवता चैतन्याय नमो नम:!
..... प्रल्हाद दुधाळ.

Monday, August 7, 2017

श्रावण उपक्रम .

श्रावण उपक्रम .
     श्रावण महीना म्हणजे निसर्गावर हिरवाईची लयलूट! नद्या नाले तुडूंब भरून वहात असतात. या काळात आपल्याकडे विविध सण साजरे केले जातात.गावाकडे लोक एकत्र येवून आजूबाजूच्या परिसरातील देवदेवततांच्या दर्शनाला बाहेर पडतात.
माझ्या लहानपणी प्रत्येक श्रावणी सोमवारी आमच्या गावातल्या सिध्देश्वराला अभिषेक केला जायचा. बेलपत्र व मंदिराच्या आवारात फुललेली पांढऱ्या चाफ्याची फुले घेवून आमची वानरसेना सोमवारी सिध्देश्वराला आवर्जून जायची! रविवारी पहाटे उठून ओढ्यात डुबकी मारायची आणि ओले अंग घेवूनच आम्ही तांब्या भरून पाणी घेवून ग्रामदैवताच्या- नाथाच्या डोंगरावर भैरवनाथाला पाणी घालायलो जायचो. 
    आमच्या घरी श्रावण महीण्यात दरवर्षी ग्रंथांचे वाचन केले जायचे.अजून आमच्या गावात वीज पोहोचलेली नव्हती त्यामुळे दोन तीन गॅसबत्त्या लावून हे ग्रंथवाचन व्हायचे. आमच्या भावकितले नामदेवराव दुधाळ तेथे ग्रंथाचे वाचन करायचे. खड्या आवाजात ते एक एक प्रसंग वाचायचे आणि उपस्थित लोकातो तो प्रसंग साध्या सोप्या समजेल अशा भाषेत वर्णन करून सांगायचे. ज्ञानेश्वरी,नवनाथ भक्तीसार, पांडवप्रताप, भक्तीविजय, हरिविजय, रामविजय अशा अनेक ग्रंथांचे वाचन आमच्या घरी त्या काळी झाले. मी त्या काळात एकदम लहान होतो शाळेतही जायला लागलो नव्हतो; पण मला त्या भक्तीरसाच्या श्रवणाची अशी काही गोडी लागली होती की बस्स! ग्रंथ श्रवणाची ती अनुभूती घेण्यासाठी मी श्रावणाची वाट बघायचो. प्रत्येक दिवशी ग्रंथाचा एक किंवा दोन अध्याय वाचले जायचे आणि पसायदानाने शेवट केला जायचा. मग शेंगदाणे फुटाणे वा खडीसाखर प्रसाद म्हणून वाटला जायचा. प्रसाद वाटायचा मान कायम माझ्याकडेच असायचा. आपण काहीतरी खूप महत्वाची जबाबदारी पेलतोय असं त्यावेळी माझ्या बालबुध्दीला वाटत रहायचे. संपूर्ण ग्रंथाचे वाचन झाल्यावर समाप्तीचा उत्सव व्हायचा. सत्यनारायण पूजेचा प्रसाद व जेवायला सारे गाव यायचे. लहानपणी ऐकलेले ते ग्रंथवाचन माझ्यावर खूप मोठे अध्यात्मिक संस्कार करून गेले!
      आमच्या गावात अजून एक महत्वाचा सार्वजनिक उपक्रम श्रावणात अजुनही होतो, तो म्हणजे वनभोजन! एका ठरलेल्या दिवशी सगळे गाव घरी गोडाधोडाचे जेवण तयार करून ते घेवून नाथाच्या डोंगरावर जमतात. देवाला नैवेद्य दाखवून डोंगरावर निसर्गाच्या सानिध्यात गप्पांच्या महफिली जमतात. हिरव्यागार निसर्गाच्या सानिध्यात आग्रह करून करून गावकरी एकमेकांना जेवायला घालतात. हे परंपरागत वनभोजन म्हणजे आमच्या गावाचे सांस्कृतिक संचित आहे! लहानपणी अनुभवलेली श्रावणातली हिरवाई, सणाला चालणारी लगबग आणि मुख्य म्हणजे माणसामाणसातल्या माणुसकीच्या नात्यांची जोपासना करण्यासाठी जाणीवपूर्वक साजरे होणारे सण उत्सव कायमच मनात घर करून राहीले आहेत .
.... प्रल्हाद दुधाळ.

रक्षाबंधन,

रक्षाबंधन,
आज रक्षाबंधन, भावा बहिणीच्या नात्यातला एक महत्वाचा सण! मी माझ्या भावंडात एकदम धाकटा आहे . माझ्यापेक्षा मोठ्या बहिणीच्या आणि माझ्या वयात साताठ वर्षाच अंतर आहे.मी शाळेत जायला लागण्याआधीच तीचे लग्न झाले होते आणि ती सासरी निघून गेली होती. मला या बहिणीपेक्षा मोठ्या अजून दोन बहिणी पण त्यांच्यातले आणि माझ्यातले नाते बहीणभावापेक्षा जास्त करून मायालेकरांचे वाटायचे! त्या काळात ग्रामीण समाजात रक्षाबंधन क्वचितच साजरे केले जायचे,आमच्या वयातल्या अंतराने असेल, बहिणी सासरी आणि मी गावाला असल्याने असेल किंवा त्यावेळच्या आर्थिक गणितात बसत नसेल म्हणून असेल; पण लहानपणी बहीणीकडून मी रक्षाबंधनाच्या दिवशी कधी राखी बांधून घेतल्याचे मला आठवत नाही.पुढे वयाच्या चाळीशीनंतर रक्षाबंधनाच्या दरम्यान जर कधी काही वेगळ्या निमित्ताने गाठ पडलीच तर मुलांच्या आग्रहावरून कधीतरी बहिणीकडून राखी बांधून घेतली असेल पण खऱ्या अर्थाने बहीण भावाच्या नात्यातला तो खेळकरपणा मी कधी अनुभवलेलाच नाही. रक्षाबंधन वा भाऊबीजेच्या दिवशी आजुबाजूच्या बहीण भावंडातली सणासुदीची धूम पाहिली की मला आपल्या आयुष्यातल्या अशा आनंदाच्या न्युनतेने हमखास उदास वाटायचे अजूनही वाटतेे. आपल्याला एकतरी बहीण अशी असायला हवी होती जिच्याशी मनमोकळ बोलता आलं असतं असं प्रकर्षाने वाटत रहाते. माझ्या मनातल्या या बाबतीत असणाऱ्या भावना मी कायमच दाबत आलो आहे.
मधल्या काळात माझ्या पुतणीच्या सासूने मला राखी बांधून घ्यायचा आग्रह केला आणि आता दहा बारा वर्षे या मानलेल्या बहिणीकडून दरवर्षी नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी किंवा नंतरच्या सुट्टीच्या दिवशी राखी बांधून घेतो.भाऊबिजेला ही बहीण मला ओवाळतेसुध्दा!
या वर्षी मात्र मी माझ्या सख्ख्या बहिणीकडून रक्षाबंधनाच्या आधल्या दिवशीच राखी बांधून घेण्याचा योग जुळवून आणला! झाले असे की, एका नात्यातल्या लग्नासाठी म्हणून मी आणि बायको फलटणजवळच्या आन्दरूड या गावाला काल भाड्याची गाडी घेवून गेलो होतो. लग्नसमारंभ उरकला जेवणे झाली आणि पुन्हा पुण्याकडे निघालो.अचानक लक्षात आले अरे उद्या रक्षाबंधन आहे.बायको म्हणाली आपण तुमच्या बहिणीकडे जाउ आणि रक्षाबंधन साजरे करू! माझ्या बहिणीचे गाव फलटणपासून पंधरा सोळा किलोमीटरवर आहे. घड्याळाचे गणित जमते का याचा अंदाज घेतला.आणि भाच्याला फोन लावला.मी येत असल्याचा निरोप त्याला दिला.फक्त अर्धा तास थांबून निघून जाईल असेही मी त्याला सांगितले. रस्ता बदलून आमची गाडी आता पुसेगाव रोडने निघाली.
अर्ध्या तासातच मी ढवळ या गावात पोहोचलो. साधारण दहा बारा वर्षानी मी माझ्या बहिणीच्या गावी येत होतो.
मी बहिणीच्या घरात पोहोचलो तर पासष्टीच्या आसपास वय असलेली माझी बहीण माझ्यासाठी उत्साहाने गोडाधोडाचा स्वयंपाक रांधत होती.खर तर लग्नाच्या ठिकाणी भरपेट जेवण झाले होते पण बहीणीचा तो उदंड उत्साह पाहून पुन्हा भूक लागली! तिने राखी बांधण्याची तयारी केली आणि गेल्या कित्त्येक दिवसांची सख्ख्या बहिणीकडून रक्षाबंधनाची माझी इच्छा प्रत्यक्षात आली! माझ्या बहिणीच्या चेहऱ्यावर या निमित्ताने पसरलेला प्रचंड आनंद मी याच देही याच डोळा अनुभवला!!!

....प्रल्हाद दुधाळ ०७ /०८/ २०१७.