आशा निराशा

आशा निराशा

       अस म्हणतात की माणूस आशेवर जगत असतो.आजचा दिवस जरी कसाही असला तरी उद्या उगवणारा दिवस आजच्यापेक्षा निश्चितच बरा असणार आहे असा विचार करत माणूस आपली मार्गक्रमणा करत असतो. माणसाच्या आयुष्यभर हा आशा आणि निराशेचा खेळ अखंड चालू असतो.मनासारखे घडले नाही तर निराशा दाटून येणे साहजिक आहे,पण जे काही निराशाजनक घडले आहे ते कायमसाठी नसते हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.अपयश ही यशाची पहिली पायरी असते असेही आपण सुविचार म्हणून वाचत असतो पण प्रत्यक्ष जीवनात जेंव्हा एखादी अपयशाची वा अपेक्षाभंगाची चव चाखायला लागते तेंव्हां मात्र माणूस मानसिकदृष्ट्या कोलमडताना दिसतो! काय कारण असेल यामागे?

       माझ्या मते याला कारण आहेत यश आणि अपयशा बद्द्लची माणसाची घट्ट गृहीतके! आपणास  फक्त यशच मिळणार आहे,किंवा माझ्या आयुष्यात काही प्रतिकूल घडूच शकत नाही. असा बाळगलेला अनाठायी  दुराभिमान माणसाला अशी गृहीतके मांडायला कारणीभूत ठरवत आहे! प्रत्येक ठिकाणी फक्त यशच मिळणार आहे गृहीत धरणे अतिशय चुकीचे आहे! हे समजून घ्यायला हवे की,माणसाच्या हातात फक्त प्रयत्न करणे आहे.प्रामाणिकपणे केलेले प्रयत्न यशापर्यंत घेऊन जाऊ शकतात हे जरी खर असलं तरी प्रयत्न हा फक्त अनेक घटकांपैकी एक आवश्यक घटक आहे.हे सुध्दा तितकेच खरे आहे की यश वा अपयश हे परिस्थितीजन्य सुध्दा आहे, हे आपण बऱ्याचदा विसरून गेलेले असतो. उदाहरणच द्यायचे झाले तर नोकरीच्या मुलाखतीचे देता येईल.नोकरीच्या मुलाखतीसाठी तुम्ही अगदी जीव तोडून प्रामाणिकपणे प्रयत्न केले आहेत.मुलाखत अपेक्षेपेक्षाही चांगली झाली आहे.पण नोकरी मिळणे अथवा न मिळणे हे सर्वस्वी त्या त्या वेळच्या परिस्थिती वर अवलंबून आहे! कसे ते पहा.

  ही नोकरी तुम्हाला मिळणार की नाही हे खालील बाबींवर अवलंबून असू शकते असे मला वाटते –

                     1.तुमचे व्यक्तीमत्व व अवगत असलेली कौशल्ये त्या नोकरीसाठी योग्य आहेत का?

            २.उपलब्ध नोकऱ्यांची संख्या व मुलाखतीसाठी आलेल्या उमेदवारांची संख्या किती आहे.

            ३.तुम्ही मुलाखती दरम्यान दाखवलेले तांत्रिक व इत्तर आवश्यक असलेले कौशल्य.

            ४.नोकरीसाठी असलेली स्पर्धात्मक परिस्थिती व या स्पर्धेत तुम्ही मिळवलेले स्थान

            ५. इत्तर अपरिहार्य परिस्थिती ज्यात कुणीही हस्तक्षेप करू शकत नाही. इत्यादी .

    वरीलपैकी एक जरी बाब तुम्हाला प्रतिकूल असेल तरी तुम्हाला असलेली संधी चुकू शकते!आता वरील बाबींपैकी तुमच्या हातात असलेल्या बाबी किती आहेत?यावर विचार करून बघा.तुम्ही केलेले प्रयत्न जरी कितीही प्रामाणिक असले तुम्हाला जरी नोकरी मिळण्याची खात्री असली आणि दुर्दैवाने अशा ठिकाणी यश मिळाले नाही म्हणून तुम्ही निराश होणे सर्वस्वी चुकीचे आहे,कारण बऱ्याच बाबी तुमच्या हातात नव्हत्याच! असे प्रत्येक ठिकाणी असेलच असेही नाही.योग्य संधी समोर येईपर्यंत जिद्दीने प्रयत्न करत रहावेच लागेल.आणि अशी संधी मिळतेच!थोडा धीर धरायची तयारी मात्र हवी.केवळ अपयश येते म्हणून निराश होऊन प्रयत्नच करायचे सोडून देणे म्हणजे वास्तव नाकारणे आहे.प्रत्यक्षात असेही असू शकते की तुम्ही प्रयत्न करत असलेल्या नोकरीसाठी तुमचे कौशल्य कमी पडते आहे,उपलब्ध जागा आणि त्यासाठी असलेल्या स्पर्धेत तुमच्यापेक्षा कुशल लोक उपलब्ध होते.तुम्हाला अजून कौशल्य संपादन करणे आवश्यक आहे.अथवा तुमचा नैसर्गिक ओढाच अशा नोकरीसाठी योग्य नसावा.याचाच अर्थ असाही होतो की तुम्ही स्वत:ला पुरेसं ओळखतच नाही!येथे निराश होण्यापेक्षा आपल्यातल्या उपजत शक्ती व उणीवांचा मागोवा घेणे आवश्यक आहे.नव्याने स्वत:ची ओळख करून घ्यायला हवी.सत्याचा स्वीकार करायला हवा. आपली बलस्थाने व उणीवांचा पुन्हा एकदा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.ऊणीवा दूर करून योग्य त्या संधीसाठी नव्याने सज्ज व्हायला हवे!

     फक्त नोकरीच्या बाबतीतच नाही तर वयक्तिक आयुष्यात आपण जी धेय्य ठेवतो,ज्या अपेक्षा

बाळगतो,जी स्वप्ने पहातो ती वास्तवाला धरून आहेत का? यावर शांतपणे विचार करायला हवा.आपली बाळगलेली स्वप्ने वास्तवात उतरण्यासाठी आवश्यक असलेली परिस्थिती अनुकूल आहे का,आणि जर ती परिस्थिती प्रतिकूल असेल तर निराश न होता त्या प्रतिकूलतेवर मात करून यश संपादन करण्याइतपत जिद्द व मानसिक तयारी आहे का? अपेक्षित यश संपादन करताना आशा निराशेचे जे क्षण समोर येतील ते समर्थपणे आपण हाताळू शकतो का?यावर गंभीरपणे विचार करायला हवा.आणि एकदा का या सर्व गोष्टींचा विचार केलेला असेल तर अपयश आले तरी त्यांचा स्वीकार केला जाईल व नैराश्य येण्याचा प्रश्नच उद्भवणार नाही! कारण येथे यशाबरोबरच अपयश सुध्दा गृहीत धरलेले असते.मग होते काय की अपयश आले तरी थोडे वाईट जरी वाटले तरी आपले प्रयत्न कमी पडले असतील याची वास्तव जाणीवही असेल! त्या वेळच्या परिस्थितीचे विश्लेषण केले जाईल आणि जीवनात यशस्वी होण्यासाठी अजून जिद्दीने प्रयत्न करण्याची प्रेरणा आपोआपच मिळत राहील.तसेच आशा निराशेची दोलायमान परिस्थिती हाताळण्याचे कौशल्यही अंगी आलेले असेल.   

     वरील विवेचनावरून एवढे तर निश्चित आहे की माणसाने जीवनात एवढ्या तेव्हढ्या गोष्टींवरून

निराश न होता वा नशिबाला दोष देत न बसता आशावादी दृष्टिकोनातून जीवनाकडे पहाणे गरजेचे आहे.हे वास्तव स्वीकारायला हवे की प्रत्येकाच्या जीवनात असे चढउतार येतच असतात म्हणून निराश न होता सकारात्मक विचार मनात ठेऊन,”हे दिवस सुध्दा जातील व चांगले दिवस येणार आहेत!” असा विचार करत वाटचाल करायला हवी.ही सकारात्मकताच पुढे यशाचे रूप घेऊन येईल म्हणूनच माणसाने आशा सोडू नये! आपण निराश झालो तर आपल्या हातून कुठलही चांगल काम होणार नाही.पण जर आपण आशावादी राहिलो तर निश्चितपणे एक दिवस आपले काम चांगल्या प्रकारे होतं राहील.निराश होऊन निष्क्रिय होण्यापेक्षा एक अनुभव मिळाला असा दृष्टीकोन ठेऊन उलट उत्साहानं व विचारपूर्वक काम करण्याची सवय आपण लावून घेतली तर निराशा हा शब्द आपल्या शब्दकोषातून कायमचा निघून जाईल! एका आशेच्या किरणांमधूनही आपल्या जीवनात यशाचा आनंदाचा प्रकाश भरू शकतो.म्हणूनच नेहमी आशावादी रहाणे आवश्यक आहे, आपल्या सुंदर यशस्वी व आनंदी जीवनासाठी आशावाद आणि सकारात्मक विचारसरणी अत्यंत आवश्यक आहे असे मला वाटते!

   काय वाटतंय या बाबतीत आपल्याला?

                                    .....प्रल्हाद दुधाळ.

                                    Pralhaaddudhal.blogspot.com.

          

फेसबुक व व्यक्तीमत्व विकास

फेसबुक व व्यक्तीमत्व विकास
फेसबुक या सोशल नेटवर्क ने आज आपल्या आयुष्यात महत्वाचे स्थान मिळवले आहे.मी फेसबुक वर आलो ते एका वेगळ्याच कारणासाठी! माझा मुलगा इंजिनरिंगला शिकत होता आणि त्याचे  बरेच मित्र fb वर असल्याचे तो सांगत असे .मी त्याच्याकडुन fb बद्द्ल माहीती घेतली व माझेही अकाउंट सुरू केले अर्थातच पहिली फ्रेंड रिक्वेस्ट मुलालाच पाठवली.झाले काय की fbमुळे मला बसल्या जागेवर  आपल्या मुलाचे मित्र कोण आहेत, मैत्रीणी कोण आहेत, त्यांच्यात कोणत्या प्रकारची चर्चा होते इ इ माहीती मिळू लागली.हळू हळू मला माझे काही जुणे  मित्रही  fb वर भेटले. काही कविता मी पोस्ट केल्या त्यावर अनेक ओळखीच्या तसेच अनोळखी  मित्रांच्या likes वा कोमेंट मिळत असत.यामुळे एक लक्षात आले  की आपण जे काही बरे वाईट लिहितो ते  लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे एक प्रभावी साधन fb च्या रुपाने उपलब्ध झाले आहे! व या सोशल  नेटवर्क चा या योग्य कारणाकरता वापर करण्याचा संकल्प केला.अनेक साहित्यिक गृप्स चा मेम्बर झालो. एका क्लिक वर  लिहिलेल्या कविता वा लेख  लोकांपर्यंत पोहोचू लागल्या त्यावरच्या प्रतिक्रिया मिळू लागल्या त्यामुळे अर्थातच लिहिण्यातले सातत्य वाढले .लिखाणातली सफाई वाढली अजुन खुप काही साध्य करता येईल असा आत्मविश्वास वाढतो आहे. अनेक साहित्यिक,  नाट्य कलाकार, चित्रकार, गायक,वेगवेगळ्या क्षेत्रातले मान्यवर, उद्योगपती,राजकारणी लोक इत्यादि  फेसबुक मित्र म्हणुन लाभल्यामुळे  त्या त्या क्षेत्रातले अनुभव शेअर होतात ते मन लावुन वाचले जातात .यातुन आपले व्यक्तीमत्व  समृध्द होत आहे. या बरोबरच फेसबुक च्या माध्यमातुन  एखाद्याप्रती मनात असलेल्या भावना अगदी हव्या त्या स्वरूपात त्या व्यक्ती पर्यंत पोहोचवणे अगदीच सोपे झाले.शुभ प्रसंगी शुभेच्छा देणे.प्रसंगी सांत्वन करणे .कौतुक करणे सहज शक्य होत आहे . व्यक्त होण कधी नव्हे तेव्हढ सोप्प झालय.
  अर्थात प्रत्येक गोष्टीचे जसे काही फायदे असतात तसेच काही दुष्परिणामही असणारच! कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेकी वापर केला तर तो व्यक्तीमत्वाला मारकसुध्दा होवू शकतो, हे दुधारी शस्र आहे याची जाणीव तर नक्कीच असायला हवी.योग्य कारणासाठी ,योग्य प्रमाणात जर वापर केला फेसबुक व्यक्तीमत्व विकासात महत्वाची भुमिका बजावू शकते हे नक्की !
......प्रल्हाद दुधाळ .पुणे .(9423012020)

गरीब.

एकदा एका गर्भश्रीमंत माणसाने आपल्या शाळेत शिकणार्या मुलाला गरीबी  म्हणजे काय असते  ते दाखवायचे ठरवले.त्यासाठी तो त्याला घेवुन गरीब लोक रहात असलेल्या वेगवेगळ्या वस्त्यामधे दिवसभर अगदी अंधार होइपर्यंत  फिरला.संध्याकाळी घरी परत आल्यावर त्या गृहस्थ्याने आज दिवसभर जे काही  पाहिलेस ते तुझ्या शब्दांत लिहुन काढ असे मुलाला सांगीतले.मुलाने दिवसभर जे निरिक्षण केले होते ते वहीत लिहुन काढले ....
"आज मला माझ्या पप्पानी वेगळे जग दाखवले.मला दिसले की ...
1.आम्ही एक कुत्रा पाळला आहे पण या लोकांकडे अनेक कुत्री मांजरे शेळ्या गायी म्हशी अशी जनावरे आहेत.मोकळ्या हवेत मुक्तपणे ते प्राणी फिरत होते.
2.आमच्या घरी स्विमिंग पूल आहे पण तिकडे तर अख्खी नदी आहे.
3.आमच्या घरी रात्री दिव्यांचा झगमगाट असतो पण तिकडची माणसे मस्त चंद्रप्रकाशात रहातात.ग्रह व तारे वर मस्त चमचम करत असतात.
4.आम्ही फ्रिजमधील फळे व भाजिपाला खातो तिकडे डायरेक्ट झाडावर व शेतातुन या गोष्टी मिळत होत्या.
5.आम्ही खुप छोट्या घरात रहातो त्यांची छोटी घरे मोठ्या मोठ्या शेतावर  बांधलेली होती .
6.आमच्या घरी प्रत्येकाला वेगळी खोली आहे तिकडे सगळेजण एकाच घरात एकाच खोलीत राहुन धमाल करत होते.
7.मी पी सी वर गेम खेळतो पण तिकडची मुले जीवंत मित्रांबरोबर मस्त खेळत होती.
8.आमच्या घरी अन्न एकतर बाहेरून विकत आणतात किंवा कुणा नोकराने तयार केलेले अन्न आम्ही खातो पण तिकडे तर माणसे स्वयंपाक स्वत: करतात.
9.माझ्या मम्मी व पप्पाना माझ्यासाठी अजिबात वेळ देता येत नाही पण तिकडे सगळेजण कायम बरोबरच असतात.
10.पप्पा कायम म्हणत असतात की खुप पैसा असला की सुख आणि आनंद आपोआप मिळतात पण मग तिकडचे लोक तर आधीच आनंदी व सुखी दिसले.बहुतेक यामुळेच ते पैशामागे धावत नसावेत!
थॅंक्यु पप्पा, आज मला तुमच्यामुळे  समजले की तिकडचे लोक किती श्रीमंत आहेत आणि आम्ही किती गरीब आहोत!"
.......प्रल्हाद दुधाळ  pralhaddudhal.blogspot.com
   ( एका इंग्रजी बोध कथेचे मी केलेले स्वैर भाषांतर.)

अंजन

अंजन 
स्थळ : परचुरे काकांचे घर 
पूर्वपीठीका- राघव व वसुधा यांचा दोन वर्षापूर्वी प्रेमविवाह झालेला पण सध्या दोघांमध्ये  पराकोटीचे वाद होत असतात.राघव परचुरे काकांना वसुधाचे लांबचे काका) फोनवर सर्व परिस्थितीची कल्पना देतो व त्यांचा तुटू पहाणारा संसार वाचविण्यासाठी वसुधाला समजावून सांगावे अशी विनंती करतो.काका दोघांना बोलावून त्यांच्याशी संवाद साधतात. 
काका –अरे,वसुधा आणि राघव!या या,अलभ्य लाभ! आज कसे काय बुवा इकडे रस्ता चुकले?
राघव- काका,थोडं बोलायचं होत.वेळ आहे ना काका?”
काका- अवश्य बोलूया.प्रथम बसा बर दोघ! आणि काय ग वसुधा गप्प गप्प का एवढी?
वसुधा-(जमिनीकडे पहात) नाही काका,तसं काही नाही.(तिने कसनुसं हसायचा प्रयत्न केला).
काका -हे बघ वसुधा,मला सगळ काही माहीत आहे! राघवने सगळ सांगितलय!आपण याच विषयावर बोलणार आहोत.अरे शिकले सावरलेले तुम्ही पण अडाण्यासारखे वागता?(वसुधा राघवकडे बघते तो तिची नजर चुकवतो).
काका -मला तुम्ही प्रथम हे सांगा की,तुम्हाला माझ्याशी वेगवेगळे बोलायचे आहे की एकत्रच बोलू या?’
वसुधा- नाही, नाही काका,आपण समोरासमोरच बोलू!
काका -वसुधा मला प्रथम खर खर सांग,तू राघववर प्रेम करतेस? आणि हो,राघव, तू मधे एकही शब्द बोलायचा नाही!
वसुधा -हे काय विचारता काका! प्रेमविवाह आहे आमचा!(वसुधा हलकेच लाजते) 
काका -बर,समजलं! आता मला सांग,राघवच्या स्वभावातल्या कोणत्या गोष्टी तुला आवडतात?
(वसुधाचा आता मूड बदलला.आहे उत्साहात ती सांगायला लागते.)
वसुधा- खूप छान स्वभाव आहे त्यांचा! एकदम समजूतदार आहे! मला खूप समजावून घेतो.चुकल तरी रागावत नाही! खूप प्रेम होत हो त्याचं माझ्यावर पण आत्ताच काय झालंय कळत नाही!
काका- मग तुमचा प्रॉब्लेम काय आहे? वाद का होतात दोघात?”वसुधा तूच सांग.
वसुधा- काका,आता विषय निघालाच आहे तर सांगते सगळ तुम्हाला!मला भांडण नकोय हो! पण हल्ली काय होतंय ते समजतच नाही.राघव ऑफिसमधून आला की नुसता बसून रहातो.दिवसभर मी घरात एकटी असते.मला वाटत की त्याने मला वेळ द्यावा.माझ्याशी पूर्वीप्रमाणे बोलावे,पण हा कायम कामात बिझी!गेल्या वर्षभरात सुट्टीच्या दिवशीसुध्दा हा मला कुठे फिरायला घेवून गेलेला नाही.कुठलाही विषय काढला की खूप चिडतो.कुठलाही हट्ट धरला की त्याचा ताल जातो.दिवसभर एकटी असते याचा विचारच करत नाही!दिवसभर नाही नाही ते विचार माझ्या मनात येतात.पण हा लक्षच देत नाही माझ्याकडे!मी फक्त याची सेवाच करावी की काय?एक बायको म्हणून मी याचं सर्व करते,पण याला माझी किंमतच नाही! (वसुधा आता रडू लागते, राघव तिच्याकडे एक पाउल उचलतो पण काका त्याला हातानेच रोखतात, तोही मग बघ्यांच सोंग घेतो.वसुधाच्या.रडण्याचा आवेग हळू हळू ओसरतो. वसुधा पुन्हा बोलायला लागते)
वसुधा-मी माझ्या आईवडिलांशी वाईटपणा घेवून याच्याशी लग्न केलं,पण आता वाटतंय मी चूक केली!”
काका –वसुधा हे बघ,आता तुझी बाजू मला समजली.तुझा संतापही समजला.पण यावर वेगळे होणे हा एकच उपाय आहे का?यावर मागच्या खोलीत जाऊन शांतपणे विचार कर,ज्या कारणासाठी तुमचे वाद होतायेत ती कारणं एवढी गंभीर आहेत का?याचाही डोक्यात राख न घालता विचार कर.जे घडतंय त्या मागील कारणांचा मागोवा घे.मग पुन्हा आपण बोलू! जा तू आत.हे पाणी पी!( काकांन तिला पाण्याची बाटली देतात ती सावकाश आतल्या खोलीत जाते)
(आता काका राघवकडे वळतात) 
काका- हं राघव आता तू बोल!वसुधाच्या तुझ्याबद्द्लच्या तक्रारी तू आता ऐकल्या आहेसच,तेंव्हा त्याबद्दल तुझी भूमिका सांग. 
राघव- काका मला मान्य आहे की,मी कामात खूप बिझी असतो,ऑफिसमध्ये कामाचा खूप ताण असतो.वेगवेगळी टार्गेट पूर्ण करायची असतात.कामाकडे दुर्लक्ष केले तर नोकरी जाऊ शकते! नोकरी गेली तर घराच्या कर्जाचे हप्ते कुठून भरू?बऱ्याचदा घरीही काम घेऊन याव लागतं!पण घरी आलं की वसुधाची वेगळीच भुणभुण सुरू होते.ऑफिसात बॉसकडून त्रास असतोच त्यात अजून हिची भर पडते.अगदी संताप संताप होतो. मग रागाच्या भरात काही न काही बोलले जाते.एकदा का ती बिघडली की मग मला वाट्टेल तशी बोलते.शब्दाला प्रतिशब्द होतो.काका,अगदी वैतागून गेलोय!एका घरात का रहातोय आम्ही?मला तर नको नको झालंय!
काका- राघव,हे बघ,जरा शांतपणे विचार कर.तुझ्यावर अथवा वसुधावर कुणी लग्न लादले आहे का? तुम्ही दोघांनी समजून उमजून एकमेकांचे जोडीदार म्हणून स्वीकारले आहे!तुमचे एकमेकांवर अतिशय प्रेम आहे.आणि या प्रेमानेच तुमचा घात केला आहे.या प्रेमामुळेच तुमच्या एकमेकाबद्दल अपेक्षा वाढल्या आहेत!आणि मग या अपेक्षा पूर्ण होत नाहीत,यापोटी तुम्ही भांडत आहात! अरे कसले हे प्रेम!ही गोष्ट तुम्ही विसरून गेलात की प्रेमात अपेक्षा आली की ते प्रेम रहात नाही तर त्याचे एका व्यवहारात रुपांतर होते!प्रेम म्हणजे त्याग!स्पष्ट बोलतो,पण तुम्ही दोघांनी लग्न म्हणजे काय खेळ समजला आहे का?एकदा विचार करून बघ की वसुधाला सोडून तू, किंवा तुला सोडून ती राहू शकता का?अरे लग्नात तुम्ही आणाभाका घेतल्या त्या काय उपचार म्हणूनच का? कोणत्याही परिस्थितीत शेवटपर्यंत एकमेकाला जीवापाड सांभाळायची शपथ तुम्ही घेतली आहे पण ती निभावण्याची वेळ आल्यावर मात्र माघार घेतायेत तुम्ही!”
(नकळत काकांचा आवाज वाढतो.त्या आवाजाने वसुधाही हॉलमध्ये येते,राघव च्या बाजूला उभी रहाते, काका दोघांना सांगू लागतात)
काका-अरे मुलांनो लग्न म्हणजे सहजीवन.या सहजीवनात पती व पत्नी एकमेकांच्या सुख वा दु:खात बरोबर असतात.वसुधा तिच्या ठिकाणी बरोबर आहे.राघवनेही तिला वेळ द्यायलाच हवा! नोकरी आणि संसार या दोन्हींचा समतोल राखत सहजीवनातला आनंद वेचायचा असतो!नोकरीमधले ताण घरी येऊ नयेत ही काळजी राघवने घ्यायलाच हवी,पण राघव आपल्या सुखी संसारासाठीच राबतोय.त्याला समजून घेणेही वसुधासाठी आवश्यक आहे! कमी तेथे आम्ही या भावनेने एकमेकाला साथ हवी! कुठलीही गोष्ट प्रतिष्ठेची न करता एकमेकाला समजून घेता यायला हवं,समजाऊन सांगताही यायला हवं! एवढी प्रगल्भा तर प्रेमात असायलाच हवी!
वसुधा-काका,आम्ही चुकलो!योग्य वेळी तुम्ही आमच्या डोळ्यात चांगलेच अंजन घातलेत!यापुढे आम्ही कधीच भांडणार नाही.एकमेकांना अंतर देणार नाही.
(वसुधा काकांच्या पायाशी बसते राघव वसुधाच्या खांद्यावर हात ठेवतो काका दोघांना जवळ घेतात!)
 ..........प्रल्हाद दुधाळ.पुणे(९४२३०१२०२०)
प्रकाशित -माळी आवाज मुक्तांगण दिवाळी अंक २०१५ 

स्वीकार.

                        

    स्वीकार.

   रडून रडून लतिकाचे डोळे लालभडक झाले होते.रात्रभर ती हमसून हमसून रडत होती, पण माधव ने,तिच्या नवर्याने तिची समजूत घालण्याचा एका शब्दानेही प्रयत्न केला नव्हता.यापूर्वी असे कधी घडले नव्हते.किरकोळ वाद झाला तरी माधव तिला खूप समजावून सांगायचा.तिची बाजू समजून घ्यायचा.हे वरचेवर अगदी कारणाशिवाय घडतंय याची तिला जाणीव होती पण बऱ्याच वेळा तिच्याकडून ही चूक होत होती हे निश्चित! तिची जेंव्हा जेंव्हा चिडचिड होत असे त्या त्या वेळी माधव तिला असे वारंवार अगदी क्षुल्लक कारणावरून चिडणे किती धोकादायक आहे हे समजून सांगायचा प्रयत्न करत असे पण अशा प्रसंगी ती काय बोलते यावर तिचे नियंत्रणच रहात नसे! माधव मात्र तिची चूक असतानाही कमीपणा घेवून तिला शांत करायचा.जवळ घेवून हे जीवन काय आहे.आपल्या उज्वल भविष्यासाठी असे छोट्या छोट्या गोष्टीवरून होणारे वाद टाळायला हवेत हे छान समजून सांगायचा.तिला स्वत:ची चूक होतेय हे समजायचं,ती माफी मागायची व सर्व काही पूर्ववत व्हायचं.हे गेले दोन वर्ष कमी अधिक प्रमाणात होत होत,पण आज नेहमीसारखं काहीही घडले नव्हते. माधवने सकाळी उठल्यावर तिची मुळी दखलच घेतली नव्हती.आपलं आवरून तो ऑफिसला निघाला तेंव्हा तिला सारखं वाटत होत की तो निघताना तरी रात्रीच्या प्रकाराबद्दल काहीतरी बोलेल पण त्याने तिची अजिबात विचारपूस केली नाही.तो घराबाहेर पडल्यानंतर मात्र तिला अजूनच रडू यायला लागलं.अगदीच एकट एकट वाटायला लागलं.रडता रडता ती विचार करायला लागली ....

   फक्त दोन वर्षापूर्वी लग्न करून या घरी आले तेंव्हा किती उत्साहात होते! माधव च्या आईबाबांनी व इत्तर नातेवाइकानी अगदी मनापासून तिचे नव्या घरी स्वागत केले होते.एकुलत्या एका मुलाची ती पत्नी होती! माधवचे बाबा तर म्हणायचे की ही माझी लाडकी लेक आहे! आणि हे नुसते बोलले नव्हते तर आई व बाबांकडून तिला खरचं खूप प्रेम मिळत होत! आई बाबा तिला खूपच समजून घ्यायचे.प्रत्येक बाबतीत तिचे मत विचारायचे.घरातले सर्वजण तिचा आदर करायचे.पण तिला मधेच काय व्हायचं कुणास ठाऊक,अचानक ती विचित्र वागायला लागायची सर्वांवर चिडायची,खेकसून बोलायची.तरीही आईबाबा तिला समजून घ्यायचे.पण एकदोनदा अश्याच चिडचिडेपणा करताना तिच्याकडून आईबाबांचा अगदी वाईट शब्दांत अपमान केला गेला.दुसऱ्या दिवशी बाबांनी तिला व माधवला जवळ घेऊन सांगितले की यापुढे तुमच्या दोघांत आमची अडचण व्हायला नको.कुठलाही राग मनात न ठेवता आईवडिलांनी गावाकडे राहायचे ठरवले.लता व माधव ने पुन्हा असे घडणार नाही असे सांगून माफी मागितली पण त्यांचा निर्णय प्रत्यक्षात आणला होता व त्या दिवसापासून हे दोघेच घरात रहात होते! मधून मधून बाबांचा फोन येत असे अगदी प्रेमाने ते तिच्याशी बोलत पण परत यायला सौम्य भाषेतच नकार देत असत.आई बाबाना दुखाऊन आपण  खूप मोठी चूक केलेली आहे याची आता लताला जाणीव झाली होती  आणि याचा लताला खूप त्रासही  होत होता पण शब्दांनी झालेल्या जखमानी आपले काम चोख केले होते.माधवने लताच्या या समस्येवर अनेक वेळा एखाद्या डॉक्टरांचा सल्ला घेऊ असे सुचवले होते पण तिने ते साफ धुडकावून लावले होते.त्यावरून सुध्दा दोघामधे एकदोनदा वाद झाले होते.माधवला पूर्ण कल्पना होती की योग्य ते मानसिक उपचार घेतले तर लता यातून पूर्णपणे बरी होवू शकेल.

     माधवने लताच्या स्वभावाचा अभ्यास केलेला होता.तिच्या लग्नापूर्वीच्या आयुष्याचा मागोवा घेताना एक गोष्ट त्याला समजली होती की, कॉलेजला असताना लताचे एका श्रीमंत व रुबाबदार तरुणावर एकतर्फी प्रेम होते.पण लता त्याच्या खिजगणतीतही नव्हती! त्या तरूणाचे लग्न झाल्यामुळे लताला त्या काळात  जबरदस्त मानसिक धक्का बसला होता. अपेक्षाभगाच्या तीव्र दु:खामुळे तिला नर्वस ब्रेकडाऊन चा त्रास  सुरू झाला होता.पण हळूहळू कुठलाही उपचार न घेता ती या मानसिक धक्क्यातून सावरली होती.माधव बरोबरचा लग्नाचा सांगून आलेला प्रस्ताव तिने आनंदाने स्वीकारला होता व आपल्या सुखी वैवाहिक जीवनात पदार्पण केले होते.नव्या नवलाईचे पहिले सहा महिने अगदी सुरळीत गेले होते.लता माधव च्या सुखी संसाराचा व त्यांच्या सुखी कुटुंबाचा शेजारीपाजारी व नातेवाईक अगदी हेवा करत असत,पण अचानकपणे एक दिवस लताला अचानक  निराशेने ग्रासले व ती  विचित्रपणे वागू लागली.अगदी शांतपणे आनंदात जगणारे माधवचे कुटुंब काळजीत पडले.घरातले सर्वजण लतावर खूप प्रेम करत होते त्यामुळे आज ना उद्या सर्वकाही व्यवस्थित होईल असेच सगळे म्हणत.सर्वजण लताला शक्यतो सांभाळून घ्यायचा प्रयत्न करायचे.तिचा मूड बिघडू नये अशी काळजी जाणीवपूर्वक आई,बाबा व माधव घेत असत, पण लताचा मानसिक तोल वारंवार ढळतच राहिला.जेंव्हा ती नॉर्मल असेल, तेंव्हा लता सर्वांची खूप काळजी घेत असे.नवे  नवे पदार्थ तयार करून सर्वाना प्रेमाने भरवत असे.माधववर तर ती अतोनात प्रेम करत होती,अगदी सांगूनही लताचे वेगळे वागणे कुणाला पटले नसते, एवढी चांगली ती वागत असे! आणि असे वारंवार घडत राहिले!कितीही सांभाळले तरी पुन्हा पुन्हा तेच तेच घडत होते! माधव च्या आईवडिलाना वाटायला लागले की लता आणि माधवला वेगळा संसार करायला मिळाला तर सर्व काही सुरळीत होईल.एक दिवस नैराश्याच्या भरात लताने आई व बाबा ,दोघांचाही नको एवढा अपमान केला.जिव्हारी लागतील असे शब्द वापरले.आयुष्यात सरळमार्गी चालणारे हे जोडपे या प्रसंगाने खचून गेले.कायम दुसऱ्यांच्या मनाचा विचार करणारे ते दोघे हताश झाले होते! लताचा त्या दोघांना राग येत नव्हता तर कीव करावीशी वाटत होती.त्यांनी आपल्या मुलांच्या सुखासाठी गावाकडे जायचा निर्णय घेतला.

  आपल्याकडून अजाणता खूप मोठी चूक झाली आहे याची लताला जाणीव होती पण एकदा मूड बिघडला की काय होतंय याच तिला भानच रहात नव्हत. माधवने  शांतपणे तिला समोर बसवून जे तिच्या लग्नापूर्वीच्या आयुष्याबद्दल समजले होते त्याबद्दल तिच्याशी चर्चा केली. अडनिड्या वयात अशा गोष्टी जवळ जवळ  प्रत्येकाच्या आयुष्यात कमी अधिक प्रमाणात घडत असतात आणि यात तिचा कोणताही दोष नसल्याचेही वारंवार समजावले.तिच्या मागे तो खंबीरपणे उभा आहे व तिने नैराश्याच्या या गर्तेतून बाहेर पडावे यासाठी आवश्यक ते सर्व उपचार करूया,असे वारंवार समजावले 
 ,पण आपल्याला उपचाराची  मुळीच गरज नाही असे ती ठामपणे सांगत राहिली.माधवने तिला हे पटवून देण्याचाही प्रयत्न केला की- मान्य आहे की ती त्या तरुणाबरोबर लग्न करून जास्त आनंदी झाली असती,पण ती गोष्ट वास्तवात येवू शकलेली नाही! म्हणून आपले आयुष्य बिघडवून घेण्यात अर्थ नाही! तेथे कदाचित तुला जास्त वैभवात व ऐटीत रहाता आले असते,पण तो सुद्धा तिला तेव्हढ्याच सुखात ठेवण्याचा प्रयत्न करतो आहे! आपला पेला भले पूर्ण भरलेला नाही पण तो अर्धा तरी भरलेला आहे हे वास्तव तिने स्वीकारायला हवे! तो तिला समजून घेत होता,समजावून सांगत होता, पण कळूनही ती न कळल्यासारख वागत होती.त्याने आता निर्णय घेवून टाकला होता ही कुतरओढ थांबवायची! लताला तिच्या नशीबावर सोडून द्यायचे.तिच्या जगण्यातली आपली लुडबूड थांबवायची! रात्री झालेल्या वादानंतर त्याने आता लताबद्द्ल कोणतीही दया दाखवायची नाही असे ठरवूनच तिरीमिरीतच तो बाहेर पडला होता.कुठे कुठे फिरत राहिला. 

         लताला आता जाणीव व्हायला लागली होती की,आपण रात्री फारच टोकाला जाऊन बोलत होतो.नकळत आपण माधवाच्या आत्मसन्मानाला दुखावले आहे त्यामुळेच त्याने आज नेहमी प्रमाणे कोणत्याही प्रकारे समजूत काढली नाही.आपल्या स्वभावाची  आता लताला  लाज वाटायला लागली.काय काय नाही केले माधवने आपल्याला समजून सांगण्यासाठी? आपण उपचार घेतले तर यातून बरे होवू असे कितीतरी वेळा मला समजावले पण हट्टापायी मी त्याकडे दुर्लक्ष केले.याच हट्टापायी मी माधव व त्याच्या आईबाबांचा अपमान करत राहिले.माझ्या पुर्वायुष्यातल्या  एका  माणसाकडे मी आकृष्ट झाले. माझ्यासाठी खर तर तो नालायक होता .एकतर्फी  प्रेम कसले  आकर्षणच  होत ते ! त्याने  मला नाकारून  माझी अवहेलना केली अशी समजूत मी करून घेतली व नैराश्य ओढवून घेतले! या सर्व प्रकाराची  जबाबदारी माझीच आहे .माझ्या वाईट वागण्याची व त्यामुळे  ओढवलेल्या परिस्थितीची शिक्षा मात्र माधव व त्याच्या आईबाबाना देत राहिले.परंतू  या देवमाणसानी माझा राग राग न करता मला आधार दिला व  देत राहिले.किती कृतघ्न आहे मी! माझा सुखाचा पेला रिकामा आहे असे समजून मी माझे व माझ्या परिवाराचे जगणे अवघड करत आले.परंतु माझा हा पेला माधव व आईबाबांमुळे सुखाने भरलेला आहे हे वास्तव मात्र विसरले.आभासी सुखाने मला वेडे केले होते. काही नाही,आता ही चूक सुधारायची! माधव व आईबाबांना सुखात ठेवायचे! ते म्हणतील ते मानसिक उपचार घ्यायचे! माधवला ताबडतोब फोन करून माझा हा निर्णय सांगायलाच हवा.नाहीतर उशीर होईल! लताने ताबडतोब माधवचा मोबाईल नंबर लावला .......

                                              .........प्रल्हाद दुधाळ .पुणे (९४२३०१२०२०)

चला बालपण जगू या ........

चला बालपण जगू या ........

               खरे तर ‘बालपणाचा काळ,रम्य सुखाचा’ असे म्हटले जाते.सर्वसाधारणपणे बहुसंख्य लोकांचा

बालपणीचा काळ लाडाकोडात व आनंदात गेलेला असतो, 
      पण सर्वांचे बालपण तसे रम्य असेलच असे म्हणता येत नाही! अती डोंगराळ भागातील खेड्यामधल्या अल्पभूधारक शेतकरी/शेतमजूर कुटुंबातला जन्म,  त्यामुळे अगदी न कळत्या वयातही पालकांची आपल्या लहानग्यांच्या तोंडात चार घास कसे पडतील यासाठी चाललेली धडपड पहातच बालपण गेलेले, त्यामुळे बालपणीच्या आठवणीतले रम्य क्षण आठवू म्हटले तरी फार काही हाती लागत नाही! 

       आर्थिक परिस्थिती अत्यंत गरीबीची असली तरी मनाची अतोनात श्रीमंती लाभलेल्या आईवडिलांच्या पोटी जन्म मिळणे म्हणजे भाग्यच की! आई व वडील दोघेही अक्षरशत्रू! सहीच्या वेळी हाताचा डावा अंगठा पुढे करणारे! पण आपली मुले शिकायला हवीत,ती आपल्या हिमतीवर शिकून मोठी व्हावीत,त्यांनी आपल्या पायावर खंबीरपणे उभे राहून गरीबीचा कलंक पुसला जावा, म्हणून कितीही कष्ट पडले तरी ते करण्याची त्यांची तयारी! आणि ही धडपड पहातच लहानाचा मोठा होत असलेला मी! पण त्या वयातच एक सत्य समजलेलं-

‘जसं जमेल तसं शिकून लवकरात लवकर  स्वत:च्या पायावर  उभं रहाण्याला पर्याय नाही!’.पालकांच्या या ध्यासाला साथ देत अगदी पहिलीपासून ते शालांत परीक्षेपर्यंत पहिल्या क्रमांकाने उतीर्ण होत राहिलो.प्रत्येक वर्गाच्या परीक्षेचा रिझल्ट आल्यावर आईवडिलांच्या डोळ्यातले अपेक्षापूर्तीच्या आनंदाने अनावर झालेले,पण प्रयत्नपूर्वक लपवलेले ‘आनंदाश्रू’ यापेक्षा रम्य आठवण ती काय असू शकेल! त्यातूनही एक हृद्य आठवण सांगायला हरकत नाही-

                  सातवीत असतानाची गोष्ट आहे,दर अमावास्येच्या दिवशी ग्रामदेवता भैरवनाथाच्या मंदिरात गावजेवण(भंडारा)दिले जात असे.गावात त्यावेळी विजेची सोय नव्हती,त्यामुळे रात्री अभ्यासासाठी

आम्ही शाळेतच राहून कंदिलाच्या प्रकाशात अभ्यास करत असू.शाळेची कडक शिस्त होती.गावातच राहणारे अत्यंत मारकुटे म्हणून विद्यार्थ्यांमध्ये प्रचंड दहशत असलेले गुरुजी शाळेचे मुख्याध्यापक होते.त्यांचा नियम होता की काहीही कारण असले तरी रात्री आठ वाजल्यानंतर कुणीही शाळेच्या बाहेर पडायचे नाही.आमची शाळा गावातल्या पेशवेकालीन वाड्यात भरत असे. तर झाले काय की त्या दिवशी आम्हा मुलांनी मंदिरातल्या भंडाऱ्याच्या जेवणावळीत जेवायचे ठरवले. कुणाच्याही नकळत गुपचूपपणे आम्ही मंदिरात गेलो व मान खाली घालून जेवणावळीच्या पंक्तीत बसलो.समोरच्या पत्रावळीवर लापशी वाढली गेली हातात घास घेणार तोच समोर लक्ष गेले आणि समोरच्या व्यक्तीला पाहून हादरलोच!

           शाळेचे मुख्याध्यापकच पंक्तीत लापशी वाढत होते!त्यांची एवढी दहशत होती की आम्ही जेवायचे सोडून  शाळेकडे धूम ठोकली! आता आपली धडगत नाही,शाळेतून आपल्याला काढून टाकणार या भीतीपोटी पुढचे तीन दिवस शाळेच्या वेळेत घरातून निघत होतो,पण शाळेला गेलोच नाही! आता शाळा कायमसाठी सोडायची व शेतातच काम करायचे असं मनाशी पक्क ठरवूनही टाकले!

  स्वत: मुख्याध्यापक चौथ्या दिवशी जातीने घरी आले व समजूत घातली तेंव्हा कुठे शाळेवर उपकार

केल्याच्या अविर्भावात अस्मादिक शाळेत गेले! त्यावर्षी सातवीच्या (त्यावेळची पी.एस.सी.)परीक्षेत

केंद्रात पहिला आलो आणि शेतमजूर होता होता वाचलो!!!!

आजही तो प्रसंग आठवतो तेंव्हा अजाण वयातल्या त्या वेडेपणाचे हसू येते!

.....प्रल्हाद दुधाळ. पुणे. (९४२३०१२०२०)

बोचरे शल्य.

बोचरे शल्य.

  माणसाच्या आयुष्यात अनेक बऱ्यावाईट घटना घडतच असतात.कधी हातून अजाणता काही चुका होतात,कधी अचानक नकोशा प्रसंगाना सामोरे जावे लागते.यातील काही घटना टाळता येण्यासारख्या असतात,तर काही प्रसंग टाळणे कुणाच्याही हातात नसते.खर तर जे घडले आहे त्याबद्दल खंत न करता जे काही समोर वाढलेले आहे त्या वास्तवाचा स्वीकार करत मार्गक्रमणा करणे हा आनंदी जीवनाचा राजमार्ग आहे, अस असलं तरी,प्रत्यक्षात असे क्षण आयुष्यभर टोचणी देतच रहातात कधी अपेक्षाभंग,कधी हातातली निसटलेली महत्वाची संधी,अपूर्ण राहिलेली स्वप्ने,पाळता न आलेले शब्द,गैरसमजातून तुटलेले नातेसंबंध वा अजून एखाद्या वेगळ्या कारणांची बोच माणूस आयुष्यभर बाळगत असतो! अश्या बोचऱ्या जखमा बऱ्या झाल्या असे वरवर वाटले तरी एखाद्या हळव्या क्षणी त्यावरची खपली निघतेच! अशा अनेक शल्यांची अदृश्य गाठोडी बाळगतच माणूस जगत असतो!

   गोष्ट एकोणीसशे शहात्तर सालातली आहे,नुकताच मी शालांत परीक्षा उतीर्ण झालो होतो.जवळपास कोठेही पुढील शिक्षणाची सोय नव्हती त्यामुळे यापुढे शिक्षणासाठी जिल्ह्यांच ठिकाण-पुण्यात जायचं किमान इंजीनारिंगची पदवी वा पदविका घ्यायची असे स्वप्न मी पहात होतो! घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती त्यामुळे हे स्वप्न कितीही आकर्षक वाटत असले तरी कुणीतरी आर्थिक व मानसिक आधार दिला तरच ते प्रत्यक्षात येणार होते! आजच्या इतके इंजीनारिंग पदविकेला प्रवेश मिळवणे सोप्पे नव्हते कारण त्याकाळी फक्त चारदोन शासकीय संस्थ्यामधेच असे शिक्षण घेता येत असे! मी शासकीय तंत्रनिकेतन मध्ये प्रवेशासाठी अर्ज दिला व गावाकडे जावून राहिलो. साधारण एक महिना गेला तरी प्रवेशासंबंधी काहीच समजले नाही.त्याकाळी गावाकडे टेलिफोनची सुविधा नव्हती.पोस्टाने पत्र येईल व प्रवेशासंबंधी कळविले जाईल असे संस्थेने सांगितले होते त्यामुळे दररोज पोस्टमनला त्याबद्दल विचारत होतो.पुण्याला जाण्यासाठी प्रवासखर्चाची सोय करणेही दुरापास्त होते. त्या वर्षीच्या जुलै महिन्यात प्रचंड पाऊस पडत होता सगळ्या ओढ्यांना,नाल्यांना पूर आलेला होता, रस्ते वाहून गेले होते त्यामुळे गावाकडे येणारी एस.टी.ची बसही चारपाच दिवस गावाकडे फिरकली नव्हती! आठवडाभरानंतर पाऊस थांबला.एक दिवस पोस्टमन ने शासकीय तंत्रनिकेतन कडून आलेले पत्र मला दिले,आनंद गगनात मावत नव्हता! घाई घाईने पत्र उघडले माझ्या प्रवेशासाठीचा तो चान्स कॉल'' होता! मी पत्र पुन्हा वाचले त्या पत्रातील मजकुराप्रमाणे दिलेल्या तारखेच्या आत मी प्रवेशासाठी प्रवेश फी व प्रवेशाचे इत्तर सोपस्कार पूर्ण करायचे होते अन्यथा वेटिंग लिस्ट मधील पुढच्या विद्यार्थ्याला प्रवेश दिला जाणार होता! पत्रावरची तारीख पुन्हा पुन्हा पाहिली आणि रडूच कोसळलं! शेवटची तारीख उलटून एक आठवडा झाला होता! आयुष्यातली एक अनमोल संधी हुकली होती! रडून काहीच होणार नव्हत!उशीर तर झालाच होता.कुणाचेही या बाबतीत मार्गदर्शन मिळण्याची सुतराम शक्यता नव्हती!

   त्या काळी इंजीनारिंग पदविका धारकाला शासकीय व खाजगी क्षेत्रात भरमसाठ संधी उपलब्ध होत्या!आपल्या आयुष्यातली आयुष्याचं सोन करणारी ती संधी हुकल्याचे बोचरे शल्य कायमच खुपत राहिले!नियतीची योजना दुसरे काय?

    पुढच्या आयुष्यात टेलिफोन खात्यात नोकरी करत करत परीक्षा देत देत अभियंता झालो. ‘ते’ स्वप्न साकार झाल्याचे समाधान नक्कीच मिळाले! आता नावासमोर ‘उपविभागीय अभियंता’ हे पद लावत असलो तरी त्यावेळी ‘ती’ संधी जर साधता आली असती तर आयुष्यात अजून खूप मोठा पल्ला गाठता आला असता असे पुन्हा पुन्हा वाटते! संधी हुकल्याच शल्य कितीही नाही म्हटलं तरी, नकळत बोचतेच आहे!बोचतच राहील!

. ....प्रल्हाद दुधाळ.पुणे (९४२३०१२०२०)