कारण

कारण.
श्यामराव नुकतेच एल आय सी मधून रिटायर झाले होते. लहानपणापासून त्यांनी अत्यंत कष्टाने एक शेतमजूराचा मुलगा ते एक उच्च अधिकारी पदापर्यंतचा प्रवास केलेला होता आपले करियर घडवत असताना सुरवातीला शिक्षणातले अव्वल स्थ्यान व नंतर नोकरीत प्रमोशन मागे प्रमोशन मिळवत राहीले. आपल्याला आयुष्यात जे मिळवायला प्रचंड सायास करावे लागले तसे आपल्या एकुलत्या एक मुलाच्या बाबतीत घडायला नको, त्याला हवे ते व हवे त्या प्रमाणात मिळायला हवे या ध्यासाने त्यानी प्रचंड पैसा व प्रतिष्ठा मिळवली. मुलाला उच्च शिक्षण दिले. त्याला उत्तम नोकरीही मिळाली. लग्न झाल्यावर मात्र तो यांच्याबरोबर न रहाता वेगळा रहातो. शामरावानी  मुलाच्या व कुटूंबाबाबत जे अपेक्षिले होते ते घडले नव्हते.आता रिटायर झाल्यावर रिकामे झाल्यावर काय करायचे वेळ कसा घालवायचा हा प्रश्न त्यांना सतावतो आहे कधी नव्हे तो चिडचिड होते आहे. त्यातच बीपी आणि शुगर वाढली आहे.आपण केलेले कष्ट, घडवलेले करियर या गोष्टी आता त्यांना व्यर्थ वाटताहेत. निराशेने ते ग्रासले आहेत.
      आज जे लोक पन्नाशीसाठीत आहेत त्याच्यातील बहुसंख्य लोकांनी स्वत:चे शिक्षण व करियर घडवताना प्रचंड कष्ट उपसले आहेत.आपला मार्ग आपणच निवडताना त्यापोटी येणारे यश अथवा अपयशाची जबाबदारीही  त्यांनी  स्वत: घेतली आहे.आपण करू किंवा म्हणू तेच खर या विचारप्रवृत्तीचे मूळ त्याच्या एकला चलोरे पद्धतीच्या जीवनप्रवासात आहे.या पिढीला ना मनाजोगता पैसा खर्च करता आला ना आजच्यासारख्या सुखसुविधा उपभोगता आल्या.त्यामुळेच असेल पण आजपण त्याला आपण कष्टातून उभारलेल्या विश्वाच्या अस्तित्वाची काळजी आहे.मिळवले ते चुकून हातातून निसटून तर जाणार नाही ना? हा विचार त्याला या वयात जास्त छळतो आहे त्यातूनच कौटूंबिक समस्या, कलह अथवा आजारपणे आली की त्याच्या चिडचिडेपणात भर पडते आहे.आपल्या मुलाबाळांसाठी आपण एवढे केले पण त्याची म्हणावी तशी कुणाला जाणीव नसल्याची भावनाही त्याला त्रास देते.ज्या लोकांनी आयुष्यात फक्त  आपली नोकरी धंदा व पैसा कमावणे यालाच महत्व दिले,  कोणतेही छंद जोपासले नाहीत, माणसे जोडली नाहीत,साहित्य कलेत जे कधी रमले नाहीत त्यांना आयुष्याच्या या टप्प्यावर एकटेपणा प्रचंड त्रास देतो.तो चिडचिडेपणा हा त्याने ज्या पद्धतीने जीवन जगले त्याचा परिपाक आहे.
काय वाटते आपल्याला?
..... प्रल्हाद दुधाळ.

#श्रावणमासउपक्रम2

#श्रावणमासउपक्रम2

मी तसा नास्तीक नाही;पण कर्मकांडात फारसा न रमणारा माणूस आहे.आपल्या चांगल्या वाईट कर्मांचे फळ आपल्याला येथेच मिळते अशा माझ्या विचारसारणीमुळे आणि जीवनात तसेच अनेक अनुभव आल्यामुळे असेल; पर्यटन म्हणून कित्येक तीर्थस्थाने मी पाहिली असली तरी देवदेव करायचा म्हणून फारसा मी कधी कोणत्या मंदिरात गेलो नव्हतो.असं म्हणतात की जोपर्यंत सगळ काही सुरळीत चालू असते तोपर्यंत आपण ईश्वराच्या अमर्याद अस्तित्वाला फारसे गंभीरपणे घेत नाही! माझेही तसेच झाले,जीवनात काही अतर्क्य असे चढउतार आले आणि सुमारे वीसबावीस वर्षांपूर्वी माझ्या भावाच्या आग्रहामुळे पहिल्यांदा वाडीरत्नागिरीला गेलो आणि आमचे कुलदैवत जोतीबाचे दर्शन घेतले. जोतिबाच्या डोंगराचा रम्य परिसर आणि पुरातन मंदीर मला खूपच भावले. जोतिबाच्या पायावर डोके टेकवून मन एकदम प्रसन्न झाले.मंदीर परिसरातून प्रचंड उर्जा घेवून मी परत पुण्याला आलो.या जागृत देवस्थानच्या अनुभूती घेतल्यानंतर वर्षाआड का होईना, मी या आमच्या कुलदैवताचे आशीर्वाद घ्यायला आवर्जून जात असतो.पुढे बरीच वर्षे गेली. कुणीतरी जाणकाराने मला जाणीव करून दिली की तुम्ही कुलदैवताला जाता पण कुलस्वामिनीला मात्र भजत नाही. बहुजन समाजात परंपरेने ज्या गोष्टी चालत आलेल्या असतात त्याप्रमाणेच पुढची पिढी मार्गक्रमणा करत असते.इथे माझ्या आधीच्या पिढीलाच आपली कुलस्वामिनी कोणती हे माहीत नव्हते तर मला कुठून माहिती असणार?जुन्या जाणत्या लोकांना विचारले तर कुणालाच काही सांगता येईना.

मी लहानपणी घरातले याबाबतीतले संवाद आठवायचा प्रयत्न केला आणि कांही देवतांची नावे समोर आली.बायकोशी चर्चा केली आणि सुट्टीच्या दिवशीसाठी एक खाजगी गाडी बुक केली.

सकाळी सातला आम्ही पुणे सोडले आणि भोरमार्गे मांढरदेवीकडे प्रयाण केले. हिरव्यागार शाली पांघरलेला तो घाट पाहून चित्तवृत्ती प्रसन्न झाल्या. दिडेक तासाच्या प्रवासानंतर मांढरदेवीच्या मंदिरातल्या दर्शन रांगेत आम्ही उभे होतो.काळूबाई या नावानेही ही देवी प्रसिध्द आहे.मुख्य मंदिरातील काळूबाईची साडीचोळीने ओटी भरून मनोभावे पुजा केली आणि वाईकडे प्रयाण केले. ढोल्या गणपतीचे व कृष्णाघाटावरील इत्तर देवदेवतांचे दर्शन घेतले. आता औंधच्या यमाईमातेच्या दर्शनाची ओढ लागली होती.
औंधला यमाईच्या डोंगरावर हे मुळपीठ देवीचे भव्य पुरातन भव्य मंदीर आहे. औंधची ही यमाईमाता आमची कुलस्वामिनी असल्याचे मला नुकतेच समजले होते त्यामुळे या देवीदर्शनाचे नियोजन मी केले होते. देवीच्या प्रसन्न मुर्तीपुढे डोळे मिटून नतमस्तक झाल्यानंतर आपण अनेक दिवसाची इच्छा फलद्रूप झाल्याचे समाधान वाटले.औंध गावातही यमाईमातेचे भव्य मंदीर आहे. या मंदीरात औंधच्या पंतसचिवानी खास काढून घेतलेली पौराणिक प्रसंगावरील चित्रे लावलेली आहेत तीही बघण्यासारखी आहेत. डोंगरावर असलेले वस्तूसंग्रहालय पाहण्यासारखे आहे.
यमाईमातेचे दर्शन घेवून पुन्हा पुण्याकडे निघालो. खेडशिवापूरजवळ आल्यावर कोंढणपूर इथल्या तुकाईमातेच्या मंदिराकडे गाडी वळवली. आम्ही मंदिरात पोहोचलो आणि मंदिरात नेमकी आरती चालू झाली.आरती झाली आणि आमच्या श्रावणी देवदर्शन यात्रेची सांगता झाली.
कुलदेवता चैतन्याय नमो नम:!
..... प्रल्हाद दुधाळ.

श्रावण उपक्रम .

श्रावण उपक्रम .
     श्रावण महीना म्हणजे निसर्गावर हिरवाईची लयलूट! नद्या नाले तुडूंब भरून वहात असतात. या काळात आपल्याकडे विविध सण साजरे केले जातात.गावाकडे लोक एकत्र येवून आजूबाजूच्या परिसरातील देवदेवततांच्या दर्शनाला बाहेर पडतात.
माझ्या लहानपणी प्रत्येक श्रावणी सोमवारी आमच्या गावातल्या सिध्देश्वराला अभिषेक केला जायचा. बेलपत्र व मंदिराच्या आवारात फुललेली पांढऱ्या चाफ्याची फुले घेवून आमची वानरसेना सोमवारी सिध्देश्वराला आवर्जून जायची! रविवारी पहाटे उठून ओढ्यात डुबकी मारायची आणि ओले अंग घेवूनच आम्ही तांब्या भरून पाणी घेवून ग्रामदैवताच्या- नाथाच्या डोंगरावर भैरवनाथाला पाणी घालायलो जायचो. 
    आमच्या घरी श्रावण महीण्यात दरवर्षी ग्रंथांचे वाचन केले जायचे.अजून आमच्या गावात वीज पोहोचलेली नव्हती त्यामुळे दोन तीन गॅसबत्त्या लावून हे ग्रंथवाचन व्हायचे. आमच्या भावकितले नामदेवराव दुधाळ तेथे ग्रंथाचे वाचन करायचे. खड्या आवाजात ते एक एक प्रसंग वाचायचे आणि उपस्थित लोकातो तो प्रसंग साध्या सोप्या समजेल अशा भाषेत वर्णन करून सांगायचे. ज्ञानेश्वरी,नवनाथ भक्तीसार, पांडवप्रताप, भक्तीविजय, हरिविजय, रामविजय अशा अनेक ग्रंथांचे वाचन आमच्या घरी त्या काळी झाले. मी त्या काळात एकदम लहान होतो शाळेतही जायला लागलो नव्हतो; पण मला त्या भक्तीरसाच्या श्रवणाची अशी काही गोडी लागली होती की बस्स! ग्रंथ श्रवणाची ती अनुभूती घेण्यासाठी मी श्रावणाची वाट बघायचो. प्रत्येक दिवशी ग्रंथाचा एक किंवा दोन अध्याय वाचले जायचे आणि पसायदानाने शेवट केला जायचा. मग शेंगदाणे फुटाणे वा खडीसाखर प्रसाद म्हणून वाटला जायचा. प्रसाद वाटायचा मान कायम माझ्याकडेच असायचा. आपण काहीतरी खूप महत्वाची जबाबदारी पेलतोय असं त्यावेळी माझ्या बालबुध्दीला वाटत रहायचे. संपूर्ण ग्रंथाचे वाचन झाल्यावर समाप्तीचा उत्सव व्हायचा. सत्यनारायण पूजेचा प्रसाद व जेवायला सारे गाव यायचे. लहानपणी ऐकलेले ते ग्रंथवाचन माझ्यावर खूप मोठे अध्यात्मिक संस्कार करून गेले!
      आमच्या गावात अजून एक महत्वाचा सार्वजनिक उपक्रम श्रावणात अजुनही होतो, तो म्हणजे वनभोजन! एका ठरलेल्या दिवशी सगळे गाव घरी गोडाधोडाचे जेवण तयार करून ते घेवून नाथाच्या डोंगरावर जमतात. देवाला नैवेद्य दाखवून डोंगरावर निसर्गाच्या सानिध्यात गप्पांच्या महफिली जमतात. हिरव्यागार निसर्गाच्या सानिध्यात आग्रह करून करून गावकरी एकमेकांना जेवायला घालतात. हे परंपरागत वनभोजन म्हणजे आमच्या गावाचे सांस्कृतिक संचित आहे! लहानपणी अनुभवलेली श्रावणातली हिरवाई, सणाला चालणारी लगबग आणि मुख्य म्हणजे माणसामाणसातल्या माणुसकीच्या नात्यांची जोपासना करण्यासाठी जाणीवपूर्वक साजरे होणारे सण उत्सव कायमच मनात घर करून राहीले आहेत .
.... प्रल्हाद दुधाळ.

रक्षाबंधन,

रक्षाबंधन,
आज रक्षाबंधन, भावा बहिणीच्या नात्यातला एक महत्वाचा सण! मी माझ्या भावंडात एकदम धाकटा आहे . माझ्यापेक्षा मोठ्या बहिणीच्या आणि माझ्या वयात साताठ वर्षाच अंतर आहे.मी शाळेत जायला लागण्याआधीच तीचे लग्न झाले होते आणि ती सासरी निघून गेली होती. मला या बहिणीपेक्षा मोठ्या अजून दोन बहिणी पण त्यांच्यातले आणि माझ्यातले नाते बहीणभावापेक्षा जास्त करून मायालेकरांचे वाटायचे! त्या काळात ग्रामीण समाजात रक्षाबंधन क्वचितच साजरे केले जायचे,आमच्या वयातल्या अंतराने असेल, बहिणी सासरी आणि मी गावाला असल्याने असेल किंवा त्यावेळच्या आर्थिक गणितात बसत नसेल म्हणून असेल; पण लहानपणी बहीणीकडून मी रक्षाबंधनाच्या दिवशी कधी राखी बांधून घेतल्याचे मला आठवत नाही.पुढे वयाच्या चाळीशीनंतर रक्षाबंधनाच्या दरम्यान जर कधी काही वेगळ्या निमित्ताने गाठ पडलीच तर मुलांच्या आग्रहावरून कधीतरी बहिणीकडून राखी बांधून घेतली असेल पण खऱ्या अर्थाने बहीण भावाच्या नात्यातला तो खेळकरपणा मी कधी अनुभवलेलाच नाही. रक्षाबंधन वा भाऊबीजेच्या दिवशी आजुबाजूच्या बहीण भावंडातली सणासुदीची धूम पाहिली की मला आपल्या आयुष्यातल्या अशा आनंदाच्या न्युनतेने हमखास उदास वाटायचे अजूनही वाटतेे. आपल्याला एकतरी बहीण अशी असायला हवी होती जिच्याशी मनमोकळ बोलता आलं असतं असं प्रकर्षाने वाटत रहाते. माझ्या मनातल्या या बाबतीत असणाऱ्या भावना मी कायमच दाबत आलो आहे.
मधल्या काळात माझ्या पुतणीच्या सासूने मला राखी बांधून घ्यायचा आग्रह केला आणि आता दहा बारा वर्षे या मानलेल्या बहिणीकडून दरवर्षी नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी किंवा नंतरच्या सुट्टीच्या दिवशी राखी बांधून घेतो.भाऊबिजेला ही बहीण मला ओवाळतेसुध्दा!
या वर्षी मात्र मी माझ्या सख्ख्या बहिणीकडून रक्षाबंधनाच्या आधल्या दिवशीच राखी बांधून घेण्याचा योग जुळवून आणला! झाले असे की, एका नात्यातल्या लग्नासाठी म्हणून मी आणि बायको फलटणजवळच्या आन्दरूड या गावाला काल भाड्याची गाडी घेवून गेलो होतो. लग्नसमारंभ उरकला जेवणे झाली आणि पुन्हा पुण्याकडे निघालो.अचानक लक्षात आले अरे उद्या रक्षाबंधन आहे.बायको म्हणाली आपण तुमच्या बहिणीकडे जाउ आणि रक्षाबंधन साजरे करू! माझ्या बहिणीचे गाव फलटणपासून पंधरा सोळा किलोमीटरवर आहे. घड्याळाचे गणित जमते का याचा अंदाज घेतला.आणि भाच्याला फोन लावला.मी येत असल्याचा निरोप त्याला दिला.फक्त अर्धा तास थांबून निघून जाईल असेही मी त्याला सांगितले. रस्ता बदलून आमची गाडी आता पुसेगाव रोडने निघाली.
अर्ध्या तासातच मी ढवळ या गावात पोहोचलो. साधारण दहा बारा वर्षानी मी माझ्या बहिणीच्या गावी येत होतो.
मी बहिणीच्या घरात पोहोचलो तर पासष्टीच्या आसपास वय असलेली माझी बहीण माझ्यासाठी उत्साहाने गोडाधोडाचा स्वयंपाक रांधत होती.खर तर लग्नाच्या ठिकाणी भरपेट जेवण झाले होते पण बहीणीचा तो उदंड उत्साह पाहून पुन्हा भूक लागली! तिने राखी बांधण्याची तयारी केली आणि गेल्या कित्त्येक दिवसांची सख्ख्या बहिणीकडून रक्षाबंधनाची माझी इच्छा प्रत्यक्षात आली! माझ्या बहिणीच्या चेहऱ्यावर या निमित्ताने पसरलेला प्रचंड आनंद मी याच देही याच डोळा अनुभवला!!!
....प्रल्हाद दुधाळ ०७ /०८/ २०१७.

व्यायाम आणि आम्ही!

व्यायाम आणि आम्ही!
जन्मताच मी म्हणजे तब्बेतीने अगदी सुकट बोंबील! अगदी काटकुळ्या शरीरयष्टीचा! एकतर आईवडीलांच्या पन्नाशीतले आणि एकंदर सहा भावंडांपैकी शेवटचे अपत्य,त्यात घरात खायची मारामार आणि त्यात मला कधीच कडकडून भूक लागायची नाही त्यामुळे मी कायम बारकुंडाच राहिलो.असं म्हणतात की लहानपणी मी कधीच बाळसे धरलेच नाही! तसा लहानपणी फार आजारी पडल्याच काही आठवत नाही,पण एकदा मला आई म्हटलेलं आठवत की मी एक महीन्याचा असताना जगतो की मरतो एवढा आजारी पडलो होतो! अगदी लहानपणापासूनच मला खायला खूप कमी लागायचं!
या एकंदरीत कुपोषणाचा परिणाम व्हायचा तोच झाला आणि मी शरीराने तोळामासाच राहिलो! खरी जन्मतारीख माहीत नसल्याने अंदाजे सहा वर्षाचा झाल्यावर शाळेत घालायला नेले तर मास्तरांनी सांगितले की हा सहा वर्षाचा वाटत नाही, त्यामुळे शाळाप्रवेश एक वर्षाने लांबला.माझ्या बरोबरीने जन्माला आलेली मुले मुली शाळेत जायला लागली मी मात्र ती मुले दुसरीत गेली तेंव्हां पहिलीत गेलो!लहानपणी माझा मैदानी खेळाकडे बिलकूल कल नव्हता! शाळेत शाररीक शिक्षणाच्या तासाला खोखो कबड्डी खेळायचो; क्वचित सुरपारंब्या व लगोरही खेळलो असेल; पण एकंदरीत बैठे खेळ, वाचन आणि भरपूर अभ्यास याच माझ्या आवडीच्या गोष्टी राहिल्या! अभ्यासात मात्र अगदी पहिली ते दहावीपर्यंत आपला पहिला नंबर असायचा त्यामुळे या पुस्तकी किड्याला कुणी कधी खेळायला जात नाही धुडगूस घालत नाही म्हणून रागावले नाही.PT च्या परीक्षेत लांब उडी, उंच उडी,दोरीवरच्या उड्या, पुलप्स हे सगळे केले पण एकतर शाळेचा हुशार मुलगा असल्याने असेल पण नापास कधी झालो नाही! आम्हाला धायगुडे नावाचे PT चे शिक्षक होते त्यांनी  विद्यार्थ्यांच्या परिक्षा घेताना त्यांना मदतनीस म्हणून रेकॉर्ड कीपिंग चे काम माझ्यावर कायमचे सोपवून टाकले यामुळे झाले काय की अस्मादिकांचा रुबाब अजूनच वाढला!
शालेय शिक्षण चालू असताना शाळेपर्यंत अनवाणी पायाने तीनेक किलोमीटर सकाळी संध्याकाळी चालायला कमी जास्त करून उशीर होवू नये म्हणून पळायला लागायचे, हाच एक महत्वाचा व्यायाम कंपल्सरी घडायचा! शिवाय अर्धी वा चतकोर खाल्लेली भाकरी जिरवायला तो पुरेसा असायचा!
पुढच्या शिक्षणासाठी एक वर्ष घराबाहेर नातेवाईकाकडे राहिलो. मुळात लाजरा स्वभाव असल्यामुळे तिथे ताटात सुरवातीला जे काही वाढलेले असेल ते कसे तरी पोटात ढकलायचो आणि भरपूर पाणी पिवून जेवण संपायचे.पुढे स्वत: स्वयपांक करून खायला लागलो.मधला एक दोन वर्षांचा काळ सोडला तर अगदी वयाच्या पंचविशीपर्यंत मी जमले तर अन्न शिजवले आणि शिजवले तर खाल्ले अशा परिस्थितीत काढले. शाररीक तंदुरुस्तीसारखा विषय कायम ऑप्शनला टाकला गेला! कॉलेजलाअसताना सायकलवर येरवडा ते कर्वे रोडला गरवारेपर्यंत यायचो, रस्त्यात एखादा वडा सांबार किंवा टोमेटो आम्लेट खाल्ले की झाली दिवसाची पोटपूजा! त्यातच नोकरी करून शिकत असल्यामुळे
व्यायाम,खेळ असे विषय डोक्यात यायला कधी वेळच मिळाला नाही! मला वाचनाचा मात्र प्रचंड नाद लागला! जेवायला नसले तरी चालेल पण वाचायला दररोज एक आख्खे पुस्तक लागायचे! एखादे आम्लेटपाव,भाकरी आणि बेसनाची पोळी, आठवडा आठवडा माझा हा एकच चौरस आहार असायचा! ऐकायला मजा वाटेल पण एकवीस वर्षे वयाचा असताना माझे वजन होते चाळीस किलो! असे असूनही त्या वयात कोणता गंभीर आजार नाही झाला हे नशीब!
खाण्यापिण्याचे खरे नशीब उघडले ते लग्न झाल्यावर घरात अन्नपुर्णा आल्यावरच! ज्या वयात खऱ्या अर्थाने शरीराचे पालनपोषण होते त्या वयात झालेल्या कुपोषणामुळे असेल किंवा एकंदर प्रवृत्ती व प्रकृतीच तशी असल्यामुळे पोट भरण्यासाठी फार काही लागायचे नाही! आपली किरकोळ असलेली तब्बेत आता सुधारायला हवी असे आता आतून वाटायला लागले होते आणि आता हे शक्यही झाले होते. खाण्यात सकस पदार्थ वाढवले तब्बेतीकडे जाणीवपूर्वक लक्ष दिले आणि त्याचा एकंदरीत परिणाम म्हणून लवकरच माझे वजन पंचावन्नच्या पुढे गेले! आता थोडे आर्थिक स्थैर्यही आले होते.बायकोही नोकरी करत होती त्यामुळे सकाळी घरातली सगळी कामे उरकून दोघानाही ऑफिसला जायला लागायचे.पहिले काही वर्षे सोडली तर पुढे प्रमोशन नंतर माझी नोकरीही दगदगीची झाली.साईट्सवर भरपूर फिरणे व्हायचे त्यामुळे व्यायाम वा खेळासाठी कधीच वेळ काढता आला नाही.यावर मी एक उपाय शोधला आणि एक व्यायामाची सायकल खरेदी केली.आता आम्ही दोघेही सकाळ संध्याकाळ ही सायकल चालवू लागलो आणि घरच्या घरी व्यायाम करू लागलो!
नव्याचे नऊ दिवस उत्साहात संपले आणि एक दिवस ही सायकल एका कोपऱ्यात धूळ खात पडली! कधी तरी आठवण झाली की त्यावरची धूळ झटकली जायची पण पुन्हा येरे माझ्या मागल्या! एक दिवस ट्रेडमिल घ्यायचं मनाने घेतलं आणि लगेच शक्ती स्पोर्ट्स मधून मैन्यूअल ट्रेड मिल घेवून आलो, आता वेळ मिळेल तेव्हा घरच्या घरी मस्त चालणे सुरू झाले! एखादे वर्ष गेले आणि गुढगे दुखायला लागले ही कसरत बंद पडली आणि त्या सायकलच्या बाजूला ही ट्रेडमिलही जावून पडली! घरात जीम केल्यावर व्यायाम आपोआप होतो हा विश्वास होता तो मात्र भंगला! मग अचानक वाटायला लागल की ही मॅन्युएल ट्रेडमिल जोर देवून चालवावी लागते म्हणून कंटाळा केला जात असावा ती जर स्वयंचलीत असती तर फार जोर न देता चालता येईल आणि गुढघेही दुखणार नाहीत! आता पुन्हा एकदा व्यायामाचे भूत अंगात संचारले आणि आधीची ट्रेडमिल बाय बॅक मधे दिली आणि नवीकोरी स्वयंचलीत ट्रेडमिल घेवून आलो.आता आमचा दोघांचा व्यायाम जोषात सुरू झाला. यावरचे स्पीडचे आकडे, हवा तसा तो बदलता येणे,किती कैलरी जळाल्या याचा आकडा दिसणे या गोष्टींमुळे रेग्युलर व्यायाम करायचा उत्साह वाढला होता.मधल्या काळात सिद्ध समाधी योगा चा कोर्स करून घेतला आणि थोडाफार योगा प्राणायाम सुध्दा शिकलो होतो त्याचीही जोड मिळाली. योगा आणि प्राणायाम चालू राहिले पण ती ट्रेडमिल चालवायचा उत्साह मात्र दीडदोन वर्षात विरून गेला! लवकरच आधीच्या ट्रेडमिलच्या जागी ही नवी ट्रेडमिलही धूळ खात पडली. मग सकाळी व संध्याकाळी फिरायला जायची आवड झाली आणि उभयता मोकळ्या हवेत फिरायला जायला लागलो! हा सगळ्यात सोपा आणि परिणामकारक व्यायाम आहे याची प्रचीती यायला लागली. मधेच कधी तरी सिझनप्रमाणे यात अनियमितता येते मधेच फिरणे बंद होते पण पुन्हा रुटीन सुरू होते! आता जमेल तेव्हा जमेल तसे फिरतो,माफक योगासने आणि प्राणायाम करतो.यातही कधीतरी अनियमितता येते; पण पुन्हा सुरुवात करतो! अजूनपर्यंत थोडा सिजनल सर्दी खोकला श्वासाचा त्रास सोडला तर कोणताही मोठा आजार झालेला नाही. वर्षभरात वजन चोपन्न पासून ते अठ्ठावन्न पर्यंत वाढते व पुन्हा आटोक्यात येते. गेली पंधरा वर्षे ना कम ना जादा!
आणि हो ती व्यायामाची सायकल आणि ट्रेडमिल मात्र मी येईल त्या किमतीला विकून टाकली आणि घरातली अडगळ कमी करून टाकलीय!
एक लक्षात आलंय तुम्ही जमेल तेव्हा जमेल तो व्यायाम कराच पण सर्वात महत्वाची गोष्ट मात्र निश्चित करायला हवी ती म्हणजे जिभेवर ताबा ठेवायला हवा! दोन वेळच्या सकस जेवणानंतर अगदी कितीही आवडीचा पदार्थ समोर आले तरी ते खाण्याचा मोह आवरायला शिकायचं,मग वजन वाढणे आणि त्यापोटी होणारे आजार जवळ फिरकणारच नाही! वाटायला अवघड पण एकदम सोप्पा व्यायाम, जिभेला शिस्त लावायची! मी आता जिभेला बऱ्यापैकी शिस्त लावलीय आता मनाला शिस्त लावतोय त्यासाठी योगा प्राणायामाच्या जोडीला ध्यानधारणाही सुरू केली आहे. आपले मानसिक आरोग्य उत्तम असले, आहार विहारावर नियंत्रण असले की कोणताही आजार तुमच्याकडे फिरकू शकत नाही असे मला वाटते!
खर आहे ना?
...... प्रल्हाद दुधाळ.(९४२३०१२०२०)

स्वप्नातले घर-एक प्रवास.

स्वप्नातले घर-एक प्रवास.

  अन्न वस्र निवारा या माणसाच्या आयुष्यातल्या मुलभूत गरजा आहेत.या गरजांच्या पूर्ततेसाठी तो आयुष्यभर प्रयत्न करत असतो. प्रत्येकाला आपल्याला चांगल्या प्रतीचे पोटभर व वेळच्या वेळी खायला मिळावे चांगले कपडे घालायला मिळावे व रहायला छानसे घर असावे असे वाटत असते आणि मग आपल्या या अपेक्षा पूर्ण व्हाव्या म्हणून धडपड करत असतो.माझे बरेचसे आयुष्यही या प्राथमिक गरजा पूर्ण व्हाव्यात म्हणून झगडण्यात गेले.इथे मी चर्चा करणार आहे ती माझ्या मनातल्या घरापर्यंतच्या प्रवासाची! आयुष्यात फार मोठी स्वप्ने मी पाहिली नाहीत,पण ‘अंथरूण पाहून पाय पसरावेत’ या शिकवणी प्रमाणे छोटी छोटी स्वप्ने मात्र पाहायचो.

    माझे वडिलोपार्जित गावाकडचे घर म्हणजे मातीच्या विटानी (भेंडा) बाधलेल्या भिंती व वर छताला  जुन्या टाईपची कौले असलेले दोन खोल्यांचे घर होते.मी पाचवीसहावीला असताना पावसाळ्यात या घराची  मागची भिंत कोसळली.आधीच या घराचे कौल्रारी छत पावसाळ्यात ठिकठिकाणी गळायचे.घरातली सगळी भांडी छतातून गळणारे पाणी गोळा करण्यासाठी कामाला यायची! पन्नासेक वर्षापुर्वी साध्या पध्द्तीने बांधलेल्या त्या घराने सेवा तरी  किती द्यायची नाही का?तर आयुष्यातले हे पहिले घर पडले आणि आमच्या कुटूंबाचे रहायचे वांधे झाले! आई वडिलांनी जवळच असलेल्या गुरांच्या गोठ्यात आपला संसार हलवला.

     गव्हाच्या काडापासून बनलेले छप्पर,कडब्यापासून बनवलेला झोपा हे त्याचे दार,कुलुपाची गरजच नाही! तर असा हा गोठा हे माझे घर नंबर दोन! या घरात माझे सगळे बालपण गेले.रॉकेलच्या चिमणीसमोर  अभ्यास केला,हाताला येईल ते पुस्तक वाचले! या उजेडातच पहिली कविता लिहिली.याच घरात आठवीत शिकत असताना माझे पितृछत्र हरपले.मॅट्रीक झाल्यावर शिक्षणासाठी बाहेर पडलो होतो तरी सुट्टीत आईबरोबर याच घरात रहात होतो.येथेच आईने माझ्यावर चांगुलपणाचे संस्कार केले.या घराच्या छताकडे बघत छोटीमोठी स्वप्ने पाहिली.नोकरी लागली लग्नही झाले तरी हेच माझे म्हणावे असे एकमेव  घर होते!

      पुढील शिक्षणासाठी पुण्याला भावाकडे आलो. भावाला नोकरीनिमित्त परदेशी जावे लागले.त्याच्या मालकीची पत्र्याच्या भिंती व छताला लाकडी पट्ट्यावर मंगलोरी कौले असलेली येरवडा भागातील नागपूर चाळ येथील दहा बाय दहाची झोपडी मला राहायला मिळाली. जवळपास सहासात वर्षे मी या झोपडीत राहीलो. येथे पत्र्याच्या भोकातून शेजारच्या झोपडीतला संसार दिसायचा! इथे राहून शिकत असतानाच नोकरी मिळाली.कंदिलासमोर बसून अभ्यास केला.नोकरी करत पदवीही मिळवली.येथेच बरेवाईट मित्र मिळाले.त्यांच्यातले चांगले गुण आत्मसात केले.माणसाने कसे असावे व कसे नसावे हे या झोपडपट्टीतल्या  घरी राहून शिकलो.जीवनात स्थैर्य मिळवण्याची स्वप्ने पहात हे घर मी सोडले आणि लग्न केले. पुढच्या स्वप्नपूर्तीसाठी कुठेतरी एखादे घरटे उभारावे लागणारच होते!

      वडगांव शेरी येथे चाळीतली एक छोटी खोली भाड्याने घेतली आणि संसार थाटला. हे माझे तसे चौथे,पण गृहस्थ्याश्रम सुरू केल्यानंतरचे भाड्याचे का होईना,पण स्वत: सजवलेले पहिले घर! आम्हा  दोघांनी  उभारलेले हे होते आमचे घरटे!लवकरच या खोलीच्या शेजारची एक डबलरूम रिकामी झाली आणि मी  माझ्या पाचव्या  घरात रहायला गेलो! या भाड्याच्या घरात असतानाच आम्ही स्वत:च्या घराचे स्वप्न बघू लागलो.नोकरीत बढतीही मिळाली.इथे असतानाच आम्हाला मुलगा झाला.त्याचे पहिले बोबडे बोल,टाकलेले पहिले पाउल हे सगळे या घराच्या साक्षीनेच झाले!

  नंतर धनकवडीत वनरूम किचन फ्लॅट बुक केला,स्वत:च्या घराचे आमचे स्वप्न साकार झाले! तिनशे स्क्वेअर फुटाच्या माझ्या आयुष्यातील सहाव्या घरात मी रहायला गेलो!येथे  पाण्याचे हाल असले तरी ते घर माझे स्वत:चे होते!या घरात मुलाचा शिक्षणाचा श्रीगणेशा झाला.येथे गैरसोयी होत्या! पाच वर्षे तेथे राहून मी मार्केटयार्डमध्ये वनबेडरूमचे घर घेतले. जीवनातल्या सातव्या वास्तूत गेलो!नंतर शेजारचा ब्लॉकही  घेतला. दोन्ही एकत्र करून तेथेच रहातो आहे.ऐसपैस घर आहे पण आता येथला गोंगाट नको वाटतोय! रिटायरमेंटनंतर एखादे निवांत घर घेउ असे स्वप्न पहात असतो! पाहूया काय होतंय या स्वप्नाचे!

                        ---प्रल्हाद दुधाळ ,

                                                          ५/९, रुणवाल पार्क पुणे ४११०३७

                        (मो.- ९४२३०१२०२०)

डॉक्टर

त्यावेळी माझा मुलगा लहान होता.तो खूपच गप्पा मारायचा.समोर अनोळखी अबोल व्यक्ती असली तरी तो त्याला प्रश्न विचारून बोलायला भाग पाडायचा! वयाच्या मानाने त्याचे बरेचसे प्रश्न इतके मुद्देसूद असायचे की समोरच्या माणसाची बोलती बंद व्हायची. आमच्या बिल्डींगमधेच एका नव्यानेच बी ए एम एस झालेल्या डॉक्टरांनी दवाखाना चालू केला होता. त्या डॉक्टरांचे जे काही पहिले लकी पेशंट होते त्यापैकी हा एक होता.थोडक्यात, याच्या गप्पागोष्टीमुळे त्यांचा हा लाडका पेशंट होता.किरकोळ तक्रारींसाठी आम्ही त्याला त्यांच्याकडे घेवून जायचो.जेव्हा कधी त्यांच्याकडे जायचो याच्यासाठी  वेटींग करायची गरज भासायची नाही! डॉक्टर  त्याला डायरेक्ट आत बोलवायचे.त्यालाच प्रश्न विचारून औषधे ठरवायचे आम्ही फक्त तो बरोबर सांगतोय ना एवढेच बघायचो. हे डॉक्टर पुढे तेथून  घर बदलेपर्यंत आमचे फॅमिली डॉक्टर होते.अगदी परिवाराच्या सदस्याप्रमाणे आमचा स्नेह अनेक वर्षे होता.
   एकदा आमच्या या बाळाला किंचित ताप आला होता म्हणून या डॉक्टरसाहेबांकडे जायचे ठरवले. आम्ही तयार होइपर्यंत हा खाली त्यांच्या दवाखान्यात पोहोचला होता. मी दवाखान्यात पोहोचलो तर हा तिथल्या रिसेप्शनवर असलेल्या बाईला प्रश्न विचारत होता.
 " काका अजून का नाही आले?"
 " अरे बाळा आज ते येणार नाहीत."
 " का नाही येणार?"
 " अरे आज त्यांना ताप आलाय!"
  " काका डॉक्टर आहेत ना?'
   " हो रे बाळा..."
    " डॉक्टरला ताप कसा काय येईल?"
    " अरे डॉक्टर सुध्दा आजारी पडतो की!"
     " खोट नका सांगू, काकांना कसा ताप येईल, डॉक्टर   कधी आजारी नाही पडतं काही!"
त्याने हे वाक्य अशा काही अविर्भावात म्हटले की त्या बाईला काही बोलावे हे कळेनाच! मी पुढे जावून त्याला समजावले पण त्याचे म्हणणे कायम होते ...
" डॉक्टर कधी आजारी पडत नाही!"
 शेवटी मी हार मानली आणि त्याला डॉक्टरकाका आल्यावर त्यांनाच विचार असे समजावून घरी नेले. क्रोसीन देवून त्याला झोपवले.तो बरा झाला.पुढे दोन तीन दिवस तो सारखा खाली जावून डॉक्टर आलेत का बघत होता.तिसऱ्या दिवशी एकदाचे काका सापडले.त्याला डॉक्टर आजारी पडू शकतो हे पटलेले नव्हते! तो डायरेक्ट डॉक्टरच्या केबीनमधे घुसला. दोन्ही हात मागे बांधून त्याने विचारले ...
" काका, डॉक्टर कधी आजारी असतात का?"
 " हो, कधी कधी आजारी पडतात की!"
 " तुम्हाला ताप आला होता?"
" हो आला होता ना!"
आता मात्र हा बिघडला ...
" मग तुम्ही कसले डॉक्टर ???"
मोठा प्रश्न फेकून तो सरळ घरी आला.
पुढचे दोन दिवस त्याला" डॉक्टर म्हणजे शेवटी माणूसच असतो, त्यालाही आजारपण येवू शकतं, त्यांच्यापेक्षा मोठ्या जास्त शिकलेल्या डॉक्टरांच्याकडे जावून औषध घ्यावे लागते!" हे समजावले तेव्हा कुठे त्याचे प्रश्न संपले!
 Happy Doctors Day!
..... प्रल्हाद दुधाळ.