प्रगल्भता.

      प्रगल्भता.

     साधारणपणे असे मानले जाते की माणसाचे वय वाढले की त्याच्याकडे  प्रगल्भता आलेली असते, पण वयाप्रमाणे जे काही शहाणपण वा ज्ञान माणसाकडे येते त्याने प्रगल्भता येईलच असे नाही! वय वाढले म्हणून किंवा एखादी उच्च पदवी घेतली म्हणून येण्याची माणसात प्रगल्भताही आली असे होत नाही.कुणी असेही म्हणतात की एकदा दोनाचे चार हात केले की सुखी संसारासाठी आवश्यक तेव्हढी अक्कल आपोआप येते,हा विचार तर शुध्द वेडेपणा आहे! वयाबरोबर समजूतदारपणा वाढू शकतो पण समजूतदार माणूस आहे म्हणून तो प्रगल्भही आहे असे मानणे धाडसाचे होईल. मुळात परिपक्वता आणि अध्यात्मिक प्रगल्भता यात प्रचंड फरक आहे.आयुष्यात आनंदी सुखी व समाधानी असण्यासाठी माणसाकडे ही अध्यात्मिक प्रगल्भता येणे आवश्यक आहे. आपण सहजपणे म्हणतों की मी आता प्रगल्भ आहे, पण व्यावहारिक परिपूर्णता आणि प्रगल्भता या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत असे मला वाटते. अध्यात्मिक प्रगल्भता असणे म्हणजे नक्की काय आहे,याबद्दल कुठे कुठे वाचनात आले ते आपल्याशी शेअर करतो आहे.

कशी असते अध्यात्मिक प्रगल्भता? काय विशेष गुण असतात अशा प्रगल्भ माणसाकडे?

आध्यात्मिकदृष्ट्या प्रगल्भता असलेला माणूस आजुबाजूच्या लोकांमध्ये बदल व्हायची वाट न पाहता  स्वत:मधे काय काय बदल व्हायला हवेत यावर विचार आणि कृती करतो! अशी प्रगल्भता लाभलेला माणूस समोरच्या माणसांना त्यांच्यातील गुणदोषांचसहीत सहजपणे स्वीकारतो.माणूस जसा आहे तसा स्वीकारण्याची वृत्ती असणे म्हणजे प्रगल्भता असणे! प्रत्येक व्यक्तीचे एखाद्या बाबीबद्दल असलेलेले मत खोडून काढण्यात आपली उर्जा वाया घालवण्यापेक्षा असा परिपक्व माणूस प्रथम हे कबूल करतो की एकाच गोष्टीबद्दल प्रत्येकाचा दृष्टीकोन वेगळा असू शकतो! “झाले गेले विसरून जावू, नवी सुरवात हवी!”

अशा दृष्टीकोनातून होवून गेलेल्या गोष्टींकडे प्रगल्भ माणूस बघतो. माफ करून आणि माफी मागून जीवनात प्रगती साधता येते यावर प्रगल्भ माणसाचा विश्वास असतो.असे विचार करणारी  व्यक्ती कोणत्याही नात्यांकडून काही अपेक्षा ठेवत नाही, तर काही घेण्यापेक्षा काही देण्यातला आनंद त्याच्यासाठी महत्वाचा असतो.प्रगल्भ माणूस दुसऱ्यासाठी केलेल्या कोणत्याच गोष्टी दुसऱ्यासाठी केल्यात असे मानत नाही तर जे काही केले ते स्वत:च्या आनंदासाठी केले असे तो समजतो.असा माणूस आपण फार बुद्धिमान आहोत याची जाहिरात मुळीच करत नाही वा कुणी आपल्याला चांगले म्हणावे,सगळ्या गोष्टींचे श्रेय मिळावे अशी अपेक्षा ठेवत नाही वा आपल्या आयुष्याची कुणाशीही तुलना करत नाही. प्रगल्भ माणसाच्या जीवनात आत्मशांतीला सर्वोच्च स्थान असते.आपल्या खऱ्या गरजा आणि बाळगलेल्या इच्छा यांच्यातला फरक  प्रगल्भ माणसाला पक्का माहीत असतो.वेळप्रसंगी आपल्या अशा अवास्तव इच्छांना आवर घालण्याचे सामर्थ्य त्याच्याकडे असते. माणूस जेंव्हा आपला आनंद भौतिक सुखांमधे न शोधता आयुष्यातल्या छोट्या मोठ्या प्रसन्न क्षणांमध्ये शोधतो, कारणाविना जो समाधानी व आनंदी राहू लागतो तेंव्हा त्याला खऱ्या अर्थाने अध्यात्मिक परिपक्वता आली असे म्हणता येईल.

आहात का तुम्ही अशा प्रकारचे प्रगल्भ ?

    ..... प्रल्हाद दुधाळ.

नशीब

     परवा मार्केटमधे फिरत होतो,अचानक एक जुना मित्र दिसला.मी त्याला हाक मारली.मग लक्षात आले की अरे याच्याकडून उसने घेतलेले पैसे आपण परत केलेले नाहीत. तो समोर आला आणि म्हणाला" अरे बरा सापडलास!" 'आ बैल मुझे मार' असेच झाले की! आता 'हात दाखवून अवलक्षण' करून घेतले होते त्यामुळे त्याच्याशी बोलावे लागणारच होते!त्याने माझी इज्जतच काढली की,म्हणाला " गप्पा तर श्रीमंत असल्याच्या मारतोस, मग पैसे का देत नाहीस ? तुझी परिस्थिती म्हणजे 'उंची दुकान फिकी पकवान' सारखी आहे! हे म्हणजे मी नकळत 'विकतचे दुखणे 'घेतले होते! काहीतरी थाप मारून सुटका करून घेतली! हल्ली बऱ्याचदा आमचं हे असं 'आता मला पहा आणि फुले वहा' असं व्हायला लागलंय बघा, नशीब खराब बघा आपलं !
.... प्रल्हाद दुधाळ.

LikeShow more reactions

Comment

Share

दारूबंदी-नाट्य प्रसंग

“उपाय योजना” 

ठिकाण -: राजवाडा
(राज्याचे महाराज कित्येक दिवस मौजमस्तीत दंग झालेले होते मात्र आज त्यांच्या मातोश्रींनी त्यांची त्यांच्या बेजबाबदार कारभाराबद्दल चांगलीच कानउघडणी केली आहे.भानावर आलेले महाराज आज खूप दिवसांनी राज्याचा हालहवाल बघायला बाहेर पडताहेत)
महाराज –कोण आहे रे तिकडे?
(काहीच प्रतिसाद येत नाही)
महाराज – अरे सगळे मेले की काय? कोण आहे की नाही इथे?सहा महिने लक्ष दिले नाही तर राज्यात एवढा गोंधळ?
(महाराजांचा वाढलेला आवाज ऐकून प्रधानजी दुसऱ्या दालनातून पळत येतात.)
प्रधान-(कुर्निसात करत) अहो महाराज, काय झालं? आपण कुणाला हाक मारताय?
महाराज –प्रधानजी राज्यात हे काय चाललं? मी एवढा ठणाणा ओरडून हाक मारतोय साधा शिपाईसुध्दा पुढे येत नाही!
प्रधान –माफ करा महाराज; मी बघतो कुठे गेलाय तो!
(प्रधानजी बाहेर जातात, एका दारू पिवून झोकांड्या खाणाऱ्या शिपायाला दोन्ही हाताने ढकलत महाराजांसमोर उभे करतात)
प्रधानजी-महाराज हा सापडला बघा शिपाई; दरवाजासमोर लोळत होता,याची कालची दारू अजून उतरली नाही!
महाराज – काय सांगता ? माझ्या राज्यात कामावर असताना शिपाई दारू पितात?अशा माणसाला सेवेत ठेवलेच कसे तुम्ही?आणि तुम्ही काय करत होता?
प्रधानजी – अहो महाराज लहान तोंडी मोठा घास घेतोय तुमचं लक्षच नाही कारभारात तर आमचं तरी कसं राहील? अहो हा शिपाईच काय,राजवाड्याचे सगळे सेवक रात्री तर्राट झालेले असतात.बहुसंख्य जनताही रस्त्यात पिवून पडलेली असते!एकवेळ राज्यात प्यायला पाणी मिळत नाही पण दारू मुबलक मिळते!
महाराज- काय सांगताय प्रधानजी? एवढा गोंधळ आहे राज्यात? आम्हाला कसं कळल नाही?
प्रधानजी –( हळू आवाजात पुटपुटत) तुमचं राज्यकारभारात लक्ष असेल तर ना!
महाराज –काय म्हणालात?
प्रधानजी-काही नाही महाराज,आपण या शिपायाला दारू पिला म्हणून शिक्षा करू या का?
महाराज-(शिपायाकडे बघून) काय रे, दारू पिवून नोकरी करतोयस काय?राज्यात दारूबंदी असताना कुठून येते ही दारू?
शिपाई –(त त प प करत) महाराज माफ करा, पण शेजारच्या राज्यातून दारू ,गुटका,गर्द सगळ येतया बघा!
महाराज –प्रधानजी, काय म्हणतोय हा, ताबडतोब खात्री करा,दारू गांजा गुटका गर्द याचा कुणी धंदा करत असलं तर त्याला कैद करा! आणि हो आजपासून मी जनतेला भेटणार आहे! लोकांना दारूच्या दुष्परिणामाबद्दल सांगणार आहे! लोकांच्या संसाराचे वाटोळे करणाऱ्या या दारूचे राज्यातून उच्चाटन व्हायलाच पाहिजे! प्रधानजी,असं झालं नाही तर तुम्हालाच सर्वात आधी तुरूंगात टाकतो!
प्रधानजी –नको नको महाराज,कुसूर झाली,माफ करा,आता मी जातीने लक्ष घालतो,(शिपायाला) शिपाई, ताबडतोब सगळ्या राज्यात नशाबंदीची दवंडी द्यायची व्यवस्थ्या करा!
शिपाई – होय महाराज आताच दवंडी पिटाया लावतो की ....(शिपाई जातो)
(महाराज आणि प्रधान पुढे चालायला लागतात) (लांब कुठे दवंडी दिल्याचा आवाज येतो)
“ऐका हो ऐका SSS तमाम जनतेला इशारा देण्यात येतो की आजपासून राज्यात कोणीही नशा करताना आढळला,कुणी दारू विकताना आढळला तर त्याला कठोर शिक्षा दिली जाईल,कुणाचाही मुलाहिजा ठेवला जाणार नाही होSSS, ऐका हो ऐका SSS राज्यात संपूर्ण दारूबंदी करण्यात आली आहे हो SSS, ऐका हो ऐका SSS
....... प्रल्हाद दुधाळ .

व्यक्तिचित्रण ‘सुशीला’

व्यक्तिचित्रण

‘सुशीला’

तीसेक वर्षापूर्वी “सुशीला” नावाचा अनंत माने दिग्दर्शित चित्रपट प्रचंड गाजला होता.चित्रपटातील मध्यवर्ती भूमिका त्या वेळची आघाडीची नायिका रंजना यांनी साकारली होती.रंजना यांच्या बरोबर अशोक सराफ,अविनाश मसुरेकर आणि उषा नाईक यांनी प्रमुख भूमिका साकारल्या होत्या. सुशीला ही चित्रपटातली नायिका! तिच्या जीवनाची फरफट हा या चित्रपटाचा विषय आहे.जन्मठेपेची शिक्षा संपवून सुशीला जेलमधून बाहेर पडतानाच्या प्रसंगाने चित्रपटाची सुरुवात होते आणि तिच्या आठवणीतले तिचे पूर्वायुष्य आपण पाहतो.

  सुशीला अत्यंत कर्तव्यदक्ष शिक्षिका.”सत्यं शिवम सुंदरा” हे गीत मुलांना शिकवतानाची  सुशीला, मुलांच्याकडे नट्यांचे फोटो पाहून त्यांना शिक्षा करणारी सुशीला अशा प्रसंगात एक तळमळीची शिक्षिका दिसते.शाळेत आपल्या भावाला केलेल्या शिक्षेचा जाब विचारायला आलेल्या शेखरला चार खडे बोल सुनावतानाची करारी शिक्षिका आणि मग जेंव्हा संधी मिळेल तेव्हा शेखरचा पाणउतारा करतानाची शिक्षिका या प्रसंगात रंजनाचा अभिनय अप्रतिमच.आपला घडीघडी होणारा अपमान शेखरला सहन होत नाही आणि त्या सुडाग्नीमुळे शेखर सुशीलावर अतिप्रसंग करतो.त्याची तक्रार करायला गेलेल्या सुशीलावर पंचमंडळीही अत्याचार करतात.त्यातून ती गरोदर रहाते.रेल्वे स्टेशनवर टीसी तिला पकडतो तेंव्हा एक बाई तिची सुटका करते आणि तिला फसवून कुंटणखाण्यावर घेवून जाते.तिथून ती पळून जाते आणि तिच्यासारख्याच अभागी म्हमदूच्या आश्रयाला रहाते.म्हमदू सुशीलाला बहीण मानतो पण निश्चय करतो की सुशीलेची ही अवस्थ्या करणाऱ्याच्या जीवनाची राखरांगोळी करायची आणि मगच या बहिणीकडून राखी बांधून घ्यायची! अगतिक भरकटलेली सुशीला  दुनियेवर सूड उगवण्यासाठी चोऱ्या करते,पाकीटमारी करते सिनेमाच्या तिकीटांचा काळाबाजार करते! तिच्या बाळाचे रडणे चालू असताना पोलीस पकडू नये म्हणून बाळाचे तोंड दाबते आणि त्यातच ते बाळही गुदमरून मरते.शेखरला सिनेमाच्या तिकिटाचा  काळाबाजार करताना शेखर पाहतो तिच्या जीवनाची झालेली वाताहात पाहून शेखरला आपण केलेल्या कृत्याचा पश्चाताप होतो.सुशिलेने घातलेल्या सगळ्या अटी मान्य करून शेखर घरी लग्नाची बायको असतानाही तिला घरी घ्रेवून जातो.बायकोचे मंगळसूत्र तिला देतो.म्हमदू सूड घेण्यासाठी शेखरच्या बायकोवर अतिप्रसंग करण्याचा प्रयत्न करत असताना सुशीला त्याच्या पाठीत सुरा खुपसून त्याला मारते आणि शेखरच्या बायकोचे मंगळसूत्र तिला परत करते.तिला जन्मठेपेची शिक्षा होते!सुशीलेतली सुशील शिक्षिका,अगतिक स्री,करारी  रणरागिणी,अभागी आई आणि शेवटी एक सहृदय स्री अशी विविध रूपे चित्रपटाची बलस्थाने आहेत! 

     ...... प्रल्हाद दुधाळ.

येरे येरे पावसा.

रसग्रहण -.

येरे येरे पावसा.
पारंपारिक पाऊस गाणे- माझ्या नजरेतून....

येरे येरे पावसा
तुला देतो पैसा
पैसा झाला खोटा
पाऊस आला मोठा!
ये ग ये ग सरी
माझे मडके भरी
सर आली धावून
मडके गेले वाहून!
    कधी लिहिले?, कुणी लिहिले? माहीत नाही; पण “येरे येरे पावसा” हे गाणे लहानपणी ऐकले नाही,  वा हे गाणे गात पावसात स्वत:भोवती गिरक्या घेतल्या  नाही असा मराठी माणूस सापडणे अवघड आहे.महाराष्ट्रातील कित्येक पिढ्या पहिल्या पावसात हे पाऊसगाणे म्हणत, पावसात भिजत, गारा वेचत  मोठया झाल्या असतील.
   अत्यंत साध्या सोप्या भाषेत हे गाणे रचले आहे.
'आपले काम साधण्यासाठी ज्याच्याकडे आपले काम आहे अशा  माणसाला कशाची तरी  लालूच दाखवली की तो माणूस समोरच्या व्यक्तीचे हवे ते ऐकतो आणि मिळणाऱ्या फायद्यासाठी ते काम करून देतो!’- हा बहूसंख्य माणसातला गुण म्हणा किंवा अवगुण म्हणा पावसालाही लागू होईल आणि पैशाची लालूच दाखवून त्याला पडायला भाग पडेल.असा विचार अतिबुध्दीमान आणि अतिशय  व्यवहारी माणसाशिवाय कोण करणार?. या मिळालेल्या लाचेला जागून मुसळधार पाऊस तर   येतो; पण  माणसाने दिलेला पैसा मात्र खोटा झालेला! माणसात असलेल्या उपजत खोटेपणाची जणू काही येथे  कबुलीच दिली आहे!
     पण  पावसानेही माणसासारखेच वागायचे ठरवल्यावर काय होणार? पावसाच्या  सरीमागून सरी कोसळल्या.माणसाच्या इच्छेप्रमाणे मडकेही भरायला घेतले पण तो एवढा जोरात कोसळला की मडकेच वाहून गेले!
  साध्या सोप्या भाषेतल्या या बालागीतात माणसांच्या कृतघ्नपणावर  घाव घालायचे काम या अज्ञात कवीने केले आहे हे मात्र नक्की!
......... प्रल्हाद दुधाळ.

काटा रुते कुणाला

रसग्रहण
काटा रुते कुणाला                                                                                                कवयित्री -शांता शेळके,

 काटा रुते कुणाला आक्रंदात कोणी
 मज फुलही रुतावे हा दैवयोग आहे
सांगू कशी कुणाला कळ आतल्या जीवाची
चिर-दाह वेदनेचा मज शाप हाच आहे
काही करू पहातो रुजतो अनर्थ तेथे
माझे अबोलणेही विपरीत होत आहे
हा स्नेह वंचना की काहीच आकळेना
आयुष्य ओघोळोनी मी रिक्तहस्त आहे
 कवयित्री शांताबाई शेळके यांची ही रचना मला अत्यंत भावते. प्रत्येक माणसाला जगण्याचा खरा अर्थ समजेलच असे नाही.आपल्या मनातल्या सच्च्या भावना व्यक्त करण्याची संधीही प्रत्येकाला मिळतेच असे नाही.आपल्या आयुष्यात आपण बरेच काही ठरवतो पण ठरवले तसेच घडत नाही,आयुष्याच्या एका ठराविक वळणावर पोहोचल्यानंतर याची जाणीव होते.असे होते की जे कधी आपण बोललोही नव्हतो ते घडते! आणि जे काही घडते आहे ते नीटसे उमगत नाही आणि चुकून उमगले तरी असेही घडू शकते हे लवकर पटत नाही.
 शांताबाई म्हणतात - ज्याच्या पायाला काटा रुततो त्याचे आक्रंदन अगदी साहजिक आहे त्याला ज्या वेदना सहन कराव्या लागतात त्यामुळे दु:खी होणे समजूही शकते पण मला फुलसुध्दा रुतते आहे हा कसला दैवयोग? खर तर ज्याच्या वाट्याला फुले आली ते नशीबवानच की! मात्र कधी कधी उलटे घडते,काळजाच्या आतली वेदना बोलताही येत नाही त्याची सल कुणाला दाखवताही येत नाही. जीवनातली अशी कसौटी खूपच त्रासदायक असते.या दु:खावर काही उपाय केला तरी अनर्थ होईल.हे असे जगणे म्हणजे तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार आहे.हे असे का आणि कसे मला मुळीच कळत नाही. यावर माझा मीच उपाय शोधला आहे. मला जे काही मिळाले आहे मग ते काटे असोत की फुले,सगळे सोडून दिले आहे आणि माझे हात रिक्त केले आहेत.आयुष्याच्या संध्याकाळी मी एका स्थितप्रज्ञ अवस्थेला पोहोचले आहे! अशा विरक्त आनंदाचा कवयित्री आता अनुभव घेते आहे.
.................... प्रल्हाद दुधाळ.

सामर्थ्य शब्दांचे.

सामर्थ्य शब्दांचे.
    कुशाग्र बुद्धीमत्तेप्रमाणेच ‘वाणी’ हे माणसाला इत्तर प्राण्यांपेक्षा जास्तीचे वरदान लाभलेले आहे. बोलण्याच्या या वरदानामुळे  माणसे एकमेकांशी संवाद साधू शकतात.हा संवाद शब्दांच्या माध्यमातून साधला जातो.मनातल्या भावना योग्य शब्दात मांडण्याची कला अंगी असलेल्या व्यक्तीची समाजात  वेगळी ओळख असते.संवाद साधताना शब्द खूप महत्वाची भूमिका बजावतात.शब्द कसे उच्चारले गेले,आवाजातील चढउतार यावरून एका शब्दाने विविध अर्थ वा अनर्थही घडू शकतात.
कोणी महात्म्याने म्हटले आहे –
शब्दांमुळे दंगल। शब्दांमुळे मंगल।
शब्दांचे हे जंगल। जागृत राहावे।।
   शब्दांची विविध रूपे आहेत.शब्दांचे सेतू संवाद जमवून आणू  शकतात हे जेवढे खरे आहे तेवढेच हे सुध्दा सत्य आहे की, एखाद्या चुकीच्या शब्दाने विसंवादही रुजू शकतो. म्हणूनच हे दुधारी शस्र फार काळजीपूर्वक वापरणे आवश्यक आहे काय असतात हे शब्द?
शब्द असतात बहुरूपी, रंग बदलतात  क्षणात शब्द!
बोचू शकतात शब्द, ओरखाडे काढू शकतात शब्द!
शब्द घालतात काळजाला साद,ओथंबले असतात शब्द!
शब्द असू शकतात मवाळ,आगही लावू शकतात शब्द!
पोकळ काही असतात शब्द, मायावीही असतात शब्द !
शब्दातून ओसंडते प्रेम,मुर्दाड मनालाही आणती ओल शब्द!
शब्दात असू शकते दयामाया,लाचारही असू शकतात शब्द!
शब्दाने देतात आधार, विश्वासाने दिले घेतले जातात शब्द!
वाढू शकतात शब्दानेच शब्द, नाती बिघडवूही शकतात शब्द!
अस्रही असू शकतात शब्द, शस्रही होवून टोचू शकतात शब्द!
म्हणूनच असे म्हणतात की तोलून मापूनच वापरावेत हे शब्द!
  शब्दात प्रचंड सामर्थ्य आहे हे सामर्थ्य तसे तर शब्दातीतच आहे!
 जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज म्हणतात...
‘‘आम्हा घरी धन - शब्दांचीच रत्ने,
शब्द शब्दांचीच शस्त्रे - यत्न करू।।’’
शब्द हे शस्त्र आहे. ते जपून वापरायला शिकणे ही साधना आहे. शब्द हसवू शकतात त्याप्रमाणे  शब्द रडवूही शकतात.म्हणूनच आनंदी,सुखी,समाधानी जीवनासाठी शब्दांचे महत्त्व समजून घेणे गरजेचे आहे. ज्या माणसाकडे सौजन्य,शिष्टाचार व चार गोड शब्द आहेत, त्यांचे बोलणे आपल्याला नेहमीच आवडते.अशी व्यक्ती आपल्यावर एक प्रकारची जादू करते. अशा शब्दप्रभू माणसाचे विचार आपल्याला भावतात. अर्थपूर्ण संवादाने शब्दांना श्रीमंती येते. मनातले विचार व भावना संयमित शब्दात व्यक्त करणे ही एक कला आहे आणि ही कला ज्याला साध्य झाली आहे तो माणसांच्या समूहाला जिंकू शकतो! आपली जीभ जेव्हा गोड बोलू लागते,बोलण्यात माधुर्य येते! या माधुर्याच्या  जोडीला विनम्रतेचा गुण असेल तर असा माणूस सर्वांना जीव की प्राण असतो!
    ................ प्रल्हाद दुधाळ.