दहीहंडी.

दहीहंडी.
काल ऑफिसातुन मित्र घरी गेला त्याची बालवर्गात जाणारी मुलगी, जी खूपच चिकित्सक आहे.तिने बालसुलभ जिज्ञासेने याला विचारले.
" बाबा दहीहंडी म्हणजे काय असते?"
त्याने त्याने तिला कृष्ण, त्याच्या बाललीला, त्याची माखनचोरी,मग दही दुध लोणी उंच कसे ठेवत, कृष्ण त्याच्या साथीदारांच्या मदतीने हे उंच ठेवलेले लोणी कसे चोरायचा इत्यादी त्याला जेवढे माहीत होते ते तिला कळेल अशा भाषेत सांगितले.त्याचा उत्सव म्हणजे दहीहंडी असे नीट समजावले! तिचे बऱ्याच प्रमाणात समाधान झालेले दिसले. मित्राने विचार केला की आपण हीला जर प्रत्यक्ष दहीहंडी कशी फोडतात ते दाखवले तर या उत्सवाबद्दल तिला छान समजेल. त्याने तिला बाईकवर बसवले व जवळच्या सार्वजनिक मंडळाची दहीहंडी दाखवयला घेवून गेला. मंडळाची दहीहंडी बांधून झाली होती आणि उत्साही कार्यकर्ते कर्कश आवाजात वाजणार्या डीजे च्या तालात झिंगाट होवून बघणाऱ्या लोकांनाही लाज वाटावी असे अंगविक्षेप करत सैराट होवून नाचत होते! प्रचंड आवाजाने कानठळ्या बसत होत्या.आजूबाजूच्या बिल्डिंगा हादरत होत्या.
तो प्रचंड आवाज व ते हिडीस दृश्य बघून मित्राने तिथून बाईक दुसऱ्या मंडळाच्या दिशेने वळवली. पुढच्या सार्वजनिक मंडळाच्या इथेही कमीअधिक प्रमाणात तीच परिस्थिति होती. अजून पुढचे मंडळ बघू असे करत करत त्यांने आठ दहा सार्वजनिक मंडळाना भेट दिली. सगळीकडे तोच धांगडधिंगा फार तर गाणे वेगळे असायचे पण बाकी सगळे तसेच.अशी दहीहंडी दाखवण्याऐवजी आपण घरीच दहीहंडी बांधून तिला फोडायला लावावी हा विचार करून शेवटी तो कुंभारवाड्यात गेला.एक रंगीत मडके लाह्या बत्तासे गोळ्या चॉकलेट व लागणारे साहित्य घेवून घरी आला. त्याने सर्व खाऊ मडक्यात टाकून घरातच दहीहंडी बांधली. मुलीला सर्व माहिती दिली व तिला स्वत:च्या पाठीवर उभे रहायला लावून तिच्याकडून दहीहंडी फोडण्याचे प्रात्यक्षिक करून घेतले. मुलीनेही ही घरची दहीहंडी स्वतच्य:च्या हाताने फोडून या उत्सवातला आनंद अक्षरशः लुटला! मित्र एकदम खुश झाला! बालसुलभ प्रश्नांची आपण व्यवस्थित उत्तरे दिल्याचा आनंद त्याला नक्कीच झाला होता!
तिने शेवटी एक प्रश्न विचारलाच!
" बाबा दहीहंडीत दही का नव्हते?"
......
--्--- प्रल्हाद दुधाळ.

बळजबरीची वधू परिक्षा

    मी नोकरीला लागून दोन तीन वर्षे झाली होती.मी एस. वाय. ला असतानाच मला टेलिफोन खात्यात नोकरी मिळाली होती.नंतर नोकरी करता करता माझे बी. एस्सी. पर्यंत शिक्षणही झाले.अत्यंत बिकट आर्थिक परिस्थितीतून मी येथपर्यंत पोहोचलो होतो.आता कुटूंबातील सर्व जबाबदाऱ्या पार पाडायच्या होत्या.सावकाराकडे गहाण पडलेली जमिन सोडवायची होती,गावाकडे दोन खणाचे का होईना साधेसे घर बांधायचे होते, पडत्या काळात अनेकांनी काही ना काही मदत केली होती,त्यांचे जमेल तेव्हढे उतराई व्हायचे होते, त्यामुळे लगेच लग्न करायचा माझा मुळीच विचार नव्हता.तसेही चोवीस वर्षांचे वय होते, पण नातेवाईकांच्या दृष्टीने मात्र माझे स्टेटस आता ‘ एक बरे स्थळ' असे झाले होते! आपापल्या माहीतीमधली वा नात्यातली  अशा सुयोग्य वधूचे माझ्या परस्परच संशोधन सुरू झाले होते.अर्थात  हे काही माझी पर्सानिलिटी बघून घडत नव्हते, तर मला मिळालेल्या सुरक्षित सरकारी नोकरीची ही जादू होती! नोकरी नसताना कित्येकजण, हा चुकून पैशाची मदत तर मागणार नाही ना, असा विचार करत, कायम मला झुरळासारखे लांब झटकणारे, जवळचे वा  लांबचे नातेवाईकसुध्दा आजकाल मुद्दाम जवळ येवून माझी चौकशी करत होते. आडून आडून पगाराचा आकडा विचारत होते!
मी पुण्यात जेथे रहात होतो त्याच गल्लीत एक बाई रहायच्या.  त्यांचा मुलगा माझ्याच वयाचा होता. थोडीफार त्याच्याशी मैत्रीही होती. तर,  या मावशी एका शनिवारी संध्याकाळी खास माझ्याकडे आल्या.
    त्यांनी सहज विचारल्यासारखे दाखवत माझा रविवारचा कुठे जायचा कार्यक्रम आहे का विचारले."मी घरीच  आहे",  म्हटल्यावर त्या म्हणाल्या....
" अरे बरे झाले, उद्या माझ्याबरोबर चल दत्तवाडीला! माझ्या भावाला तुमच्या गावाकडच्या कुणाची तरी माहीती पाहीजे आहे! त्याला मी तुझे तेच गाव आहे हे सांगितले तर त्याने  रविवारी तुला घेऊन यायलाच सांगितले!"
खरे तर  मावशींच्या त्या भावाला ना मी कधी बघितले होते, ना त्याने मला! पण असेल काही काम, असा विचार करून रविवारी तिकडे जायला मी होकार दिला.
    दुसऱ्या दिवशी सकाळीच त्या मावशी व त्यांचा मुलगा रिक्षा घेवून माझ्याकडे आले,  मी काय सडाफटींग माणूस! बसलो रिक्षात आणि निघालो! अर्ध्या पाऊण तासातच आम्ही दत्तवाडीला मावशींच्या त्या भावाकडे पोहोचलो. त्या घरी बहूतेक आम्ही येणार असल्याचे आधीच माहीत असावे. दरवाजातच नमस्कार करून मावशींच्या भावाने आमचे स्वागत केले. मला कळेना की, हा बाबा, त्याच्यापेक्षा एकदम लहान, तब्बेतीने एकदम बारकुंड्या पोराला एवढा हात जोडून नमस्कार का घालतोय?
    दोन खोल्याच्या चाळवजा घराच्या बाहेरील खोलीत असलेल्या कॉटवर आम्ही बसलो.मावशींच्या भावजयीने पाणी दिले. उन्हाळा असल्यामुळे तहान लागलेलीच होती! मी घटाघटा पाणी पिवून घेतले.
     मग मावशींचे बंधूराज समोर बसून मला- माझी नोकरी,काय काय काम करावे लागते, पगार किती, सुट्ट्या कधी व किती असतात,घरी कोण कोण असते, इथे एकटाच कसा राहतोस वगैरे वगैरे माहीती गप्पा मारता मारता विचारू लागले. मी त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देत राहीलो. त्यांच्या ऑफिसात माझ्या गावचे कोणी जाधव म्हणून काम करत होते त्यांचाबद्दलही  मला विचारले , अर्थात मी  जाधवाना ओळखत नव्हतो. इत्तरही  काही काही गप्पा चालत राहिल्या.
   थोड्याच  वेळात आतल्या घरातून एक मुलगी पोह्याच्या डीश घेवून बाहेर आली! आत्तापर्यंत आतल्या खोलीत अजुनही  कोणी असेल असे वाटत नव्हते. त्या मुलीने प्रथम माझ्या समोरच ट्रे धरला, नाईलाजास्तव मी  एक प्लेट उचलली  नकळत तिच्या चेहऱ्याकडे लक्ष  गेले. फार तर नववी दहावीत शिकत असेल! आणि ती मुलगी चक्क साडी नेसून,अवघडत  सर्वाना पोहे देत होती! माझी एकदम ट्युब पेटली! " ही मुलगी दाखवायला तर मला आणले नसेल ना?" मी पुन्हा एकदा तिच्याकडे पाहीले. थरथरत ती तेथेच उभी होती, वय असेल फार तर पंधरा सोळा! बापरे, या लोकांना वेड लागलय की काय? या वयात तिला लग्नासाठी दाखवताहेत? मनात विचार आला, कदाचित तसे काही नसावे,माझ्याच मनाचा खेळ असेल! मी गप्प राहून पुढचा अंदाज घेवू लागलो.
" अहो विचारा, काय विचारायच असल तर तिला!" -  मुलीचे पिताश्री.
" मी ? मी कशाला काय विचारू तिला!" मी एकदम गडबडून गेलो होतो.
" अरे, नीट बघून घे, विचारायचे असले तर विचार काही, आयुष्याभराचा प्रश्न असतो!" - मावशी.
" म्हणजे ? मी समजलो नाही!"
" अरे समजायचय काय, पसंत आहे का सांग, लग्नासाठी दाखवलीय तुला ती! "
मला काही सुचेनाच काय बोलावे ते! मी सरळ उठून खोलीबाहेर आलो. मागचा पुढचा विचार न करता पळतच मुख्य रोडवर आलो. थोडक्यात तेथून चक्क पळालो!
ही मावशी आपली भाची, जी अजून लग्नायोग्य वयाचीही नव्हती ,अजून तिचे हसण्या बागडण्याचे शिकायचे वय संपले नव्हते, अशा कोवळ्या कळीला माझ्याबरोबर बोहोल्यावर चढवायला निघाले होते! तेही मला कोणतीही कल्पना न देता! मला त्या खोटारड्या मावशींचा व मित्राचा प्रचंड राग आला होता,चांगला जाब विचारावा असे वाटत होते, पण तो राग मी  गिळला! अजुन  मी खूप छोटा होतो! दुसऱ्याला बदलवण्याएवढा मोठा तर नक्कीच झालो नव्हतो! आयुष्यात खूप काही करायच होत, त्यामुळे नको तेथे आपली एनर्जी खर्च होवू नये याची अक्कल देवदयेने त्या वयातही  होती, त्यामुळे ही घटना मी फारशी मनाला लावून घेतली नाही! काही घडलेच नाही असा विचार केला आणि माझ्या कामाला लागलो.
 मात्र, पुढचे पंधराएक दिवस त्या मावशीला चुकवत राहीलो! पुढे तीनेही या बाबतीत माझा नाद सोडला!
      .......... प्रल्हाद दुधाळ.

चिल्लर

मला  पुण्याच्या पी एम पी एल मधून फार क्वचित प्रवास करावा लागतो. काल तब्बेत बिघडल्यामुळे ऑफिसातुन लवकर निघालो. बस ने घरी जावे म्हणून बसस्टॉप ला आलो. माझे ऑफिस तसे ऑड ठिकाणी असल्याने तीन बसेस बदलून घरी जावे लागणार होते. साधारण दहा मिनिटात पुणे मनपा ची बस मिळाली. आत गेल्या गेल्या वाहक महाशयांनी आदेश दिला "सुट्टे पैसे काढा." मी खिशात चाचपले सुट्टे पैसे नव्हते. मी पन्नासची नोट दिली.
" सुट्टे द्या हो पाच रूपये!" तो खेकसला.
" पाच नाहीत "
माझ्याकडेही नाहीत!" पंचवीस रुपयाचे तिकिट व वीस रूपये त्याने माझ्या हातात कोंबले.पुढे गेला .
मला पुढच्या स्टॉपला बसायला जागा मिळाली. मी बसल्या बसल्या वाहकाकडे बघत होतो. तो प्रत्येकाला सुट्ट्या पैशासाठी ओरडत होता. अनेक  पॅसेंजर  त्याला  सुट्टे  पैसे देत होते  तो अशी आलेली चिल्लर पॅंटच्या मागच्या खिशात  टाकत होता. अशा प्रकारे त्याने निदान सतरा अठरा लोकांचे पाच पाच  रूपये  मागे ठेवले होते. कुणी जर पैसे मागितले की तो म्हणायचा " द्या सुट्टे पाच,आणि  दहाची नोट घ्या!"
पाच रूपयांसाठी कशाला वाद म्हणून बरेच पॅसेंजर आपला स्टॉप  आला की उतरून जात होते.
मी विचार करत होतो. पाच पाच रूपयांप्रमाणे दिवसभरामधे हा वाहक बरेच पैसे कमावत असेल, नाही का ? लोकानी तिकिटाचे  नेमके पैसे दिले तर असा प्रश्नच उद्भवला नसता, पण हल्ली ए टी एम मुळे चिल्लर फारशी दिसतच नाही.माझा स्टॉप जवळ आला तसे मी वाहकाला  पाच रूपये परत  देण्याबद्द्ल खुणावले. त्याने खुणेनेच तुम्हीच पाच द्या, मी दहा देतो खुणावले. मी उठून त्याच्या जवळ गेलो.
" अहो नाहीत पाच रूपये !" आता तो तोंडाने बोलला.
" बघा आले असतील की !" मी.
" अहो असते तर, कशाला ठेवले असते!"
" बर पाच रूपये तुमच्याकडे नाहीत ना, मग मला पाच रूपयाचे  एक तिकिट  द्या बर!" मी शांतपणे त्याला मार्ग सांगितला.
" काय , पाच रूपयाचे तिकिट देवू ?"
" हो , द्या पाच  रूपयाचे तिकिट, तेव्हढीच पी एम पी एल ला देणगी !"
' काय वेडा माणूस आहे ' अशा नजरेने त्याने माझ्याकडे पाहीले मशीनमधून पाच रूपयाचे तिकिट काढून माझ्या हातात दिले. आजूबाजूचे पॅसेंजर ' काय जिरवली ' असा भाव चेहऱ्यावर ठेवत हसत होते !
     ..... प्रल्हाद दुधाळ.

दिलको देखो ......

दिल को देखो ......
       कॉलेजात पहिल्या वर्षात शिकत होतो.आर्थिकदृष्ट्या होस्टेलमधे रहाणे अथवा जेवनासाठी  मेस लावणे मुळीच परवडणारे नव्हते.येरवडा भागात एका झोपडपट्टीत रहात होतो. त्या वस्तीत रहात असताना तेथे  अनेक मित्र कायमचे जोडले गेले. तेथेच माझी आणि सुरेशची ओळख झाली,पुढे  त्याच्याशी घनिष्ट मैत्री झाल्री .दिसायला एकदम गोरागोमटा, साडेपाच फूट उंची शिवाय आकर्षक  बोलणे यामुळे त्याची समोरच्या व्यक्तीवर  प्रथमदर्शनीच छाप पडायची! त्या भागातल्या नगरसेवकाची व याची चांगली ओळख होती त्यामुळे त्याचा  सामाजिक व राजकिय क्षेत्रातही राबता असायचा. आम्ही दोघे कॉलेजचा वेळ सोडून कायम बरोबरच असायचो.आमची मैत्री पुढे एवढी वाढली की आयुष्यातल्या अगदी खाजगी गोष्टीही तो माझ्याशी शेअर करू लागला. माझ्यापेक्षा एखाद्या वर्षाने लहान असलेला सुरेश आय टी आय मधे कंपोझरचा कोर्स करत होता. तेथेच सुरेशला माया भेटली. सुरूवातीला गृपमधे डब्यातली भाजी शेअर करता करता या दोघांची चांगलीच गट्टी  जमली. तिची डायरी एकदा सुरेशने मला दाखवायला आणली होती. सुरेशने वर्णन केले होते त्यापेक्षा तिचे अक्षर कित्येक पटीने सुंदर होते. त्या डायरीत तिने लिहिलेल्या सुंदर कविता होत्या, मराठी व हिंदी शेरोशायरी होती, अनेक सुंदर स्केचेस होती. त्या डायरीत मी अक्षरश: हरवून गेलो होतो. सुरेशला एक संवेदनशील मैत्रीण लाभली होती. फावल्या वेळेत ते दोघे कुठे कुठे फिरत होते. सुरेशकडून मला त्यांच्या भटकंतीची बितंबातमी दररोज कळत होती.
- आज आम्ही चित्रकलेचे प्रदर्शन पाहिले.
- आज पुस्तक प्रदर्शनाला गेलो होतो.
- आज पांचाळेश्वर लेणी पाहीली
- पर्वतीवर गेलो होतो.
- सारसबागेत,बंडगार्डनमधे गेलो इत्यादी इत्यादी.
नंतर नंतर त्यांची रविवार व सुट्टीच्या दिवशीही भटकंती सुरू झाली दुसऱ्या दिवशी विचारले की वृतांत  मिळायचा. पुण्याच्या आजूबाजूला असलेल्या सर्व गड किल्ल्यांवर, कार्ले भाजे लेणी, मंदिरे पाहून झाली होती . तिने लिहिलेली नवीन कविता लगेच सुरेश आणून मला वाचायला द्यायचा. तिचे  उच्च विचार. तिचे सर्व क्षेत्रातले ज्ञान. जीवनाकडे पहाण्याचा दृष्टीकोण, मुख्य म्हणजे कलासक्त वृत्ती यावर सुरेश भरभरून बोलायचा. एवढी चांगली मैत्रीण त्याला लाभली याचा मला हेवाही वाटायचा. आय टी आय चा दोन वर्षाचा कोर्स झाल्यावर सुरेश व ती दोघानीही एन सी टी व्ही टी या  कोर्स ला ॲडमिशन घेतले. सुरेश आणि माया आता एकमेकांच्या आकंठ प्रेमात बुडाले होते. सुरेश रविवारीही घरी  थांबत नाही हे पाहून त्याच्या आईने मला त्याबद्दल विचारले पण त्याच्या कोर्स व त्याचे क्लास असे काहीबाही सांगून मी वेळ निभावून नेली.
  दरम्यानच्या काळात मी दुसरीकडे रहायला गेलो आणि सुरेशबरोबरच्या दररोज होणाऱ्या भेटी बंद झाल्या. कधीतरी तो मला माझ्या ऑफिसात भेटायला यायचा.माया व तो याशिवाय त्याच्या बोलण्यत दुसरा विषयच नसायचा . मी त्याची प्रेमकहाणी ऐकत रहायचो.
      एक दिवस मधल्या सुट्टीत आचार्य अत्रे सभागृहात ग्रंथ प्रदर्शनातील पुस्तके चाळत होतोमाझ्या ऑफिसच्या अगदी शेजारीच हे सभागृह असल्यामुळे ग्रंथप्रदर्शन भरले की दररोज मी मधल्या सुट्टीत तेथे जायचो. तर, त्या दिवशी  अशीच पुस्तके चाळत असताना सुरेश मला दिसला. त्याच्या बरोबर एक मुलगी होती. सावळा म्हणता येणार नाही असा काळा रंग, जेमतेम पाचेक फूट उंची, तिचे डोळे मात्र बोलके होते. सुरेशच्या आकर्षक व्यक्तींत्वापुढे तीचे कुरूपपण अजुनच अधोरेखीत होत होते. आजुबाजूचे लोकही तिरक्या नजरेने या विजोड जोडीकडे बघत होते! मी सुरेशच्या समोर गेलो. त्याने मायाची ओळख करून दिली.
" सुरेशच्या तोंडी तुमचे नाव ऐकलय खूप वेळा!"
तिचा आवाज एकदम सुंदर होता! अगदी रेडिओवरील अनाउंसर बोलल्याचा भास झाला.
समोरच्या हॉटेलमध्ये त्या दोघाना चहाला घेवून गेलो. मायाची एक प्रतिमा माझ्या मनात तयार झालेली होती त्या प्रतिमेला प्रत्यक्ष मायाच्या दर्शनाने छेद गेला होता!त्या दोघांना मात्र माझ्या मनात चाललेल्या विचारांची खबरबात असायचे कारण नव्हते!
     सुरेश आणि माया आपल्या भावविश्वात दंग होते. थोडावेळ गप्पा मारून ते दोघे निघून गेले. माझ्या मनातले विचारचक्र मात्र थांबले नव्हते. या  दोघांची ही प्रेमकहाणी सफल संपूर्ण होईल? माया मनाने अत्यंत सुंदर होती,सर्वगुणसंपन्न होती,पण फक्त मनाच्या सौंदर्यावरच यांचे प्रेम यशस्वी होईल का  हा नव्याने समोर आलेला गुंता मला चांगलाच छळू लागला. बाजूला कुठेतरी गाणे लागले होते....
" दिलको देखो, चेहरा ना देखो, चेहरा ना देखो, चेहरे ने लाखोंको लूटा,
दिल सच्चा और चेहरा झुटा, दिल सच्चा और चेहरा झुटा!"
मी मनोमन देवाजवळ प्रार्थना केली ....
" देवा यांचे प्रेम असेच बहरत राहू दे, जालिम जमान्याची त्याला नजर लागू देवू नको!"
          ....... प्रल्हाद दुधाळ .

समस्या.

समस्या.

  खूप दिवसांनी त्या भागात गेलो होतो.पूर्वी अगदी खेडेगाव असलेल्या गावाच्या माळरानावर एकापेक्षा एक बड्या बिल्डर्सचे गृहप्रकल्प उभे राहिले होते.गावातील मोकळ्या जमिनी विकून आलेल्या पैशांमुळे संपूर्ण गावाचा कायापालट झालेला दिसत होता. पूर्वी अगदी जुन्या घरांच्या जागी छोटी मोठी बंगलेवजा घरे उभी राहिली होती.घरांसमोर आलिशान मोटारी उभ्या होत्या.येथून तीनचार किलोमीटरवर हिंजवडी आयटी पार्क विकसित झाले होते आणि तेथे काम करणाऱ्या आयटी प्रोफेशनल्सच्या बडया पैकेजेसनी ही कमाल केली होती.याच गावातल्या एका तशा दूरच्या नातेवाईकाकडे भगवानकडे जवळ जवळ सहा सात वर्षानंतर मी गेलो होतो.भगवानच्या साध्या घराचेही आता आलिशान बंगल्यात रूपांतर झाले होते. कोपऱ्या कोपऱ्यात नव्याने आलेली सुबत्ता दिसत होती.या कुटूंबात फारसे कुणी शिकले सवरलेले नव्हते.या भागाचे शहरीकरण जसे जसे होवू लागले,तसे जमिनीला भाव मिळू लागले,झालच तर बायकोला भरपूर सोने नाणे घेवून दिले होते,आपली श्रीमंती आल्यागेल्याच्या नजरेत भरेल, अशा प्रकारे या ऐश्वर्याचे प्रदर्शन केले जात होते.भगवान स्वत: व तरुण मुलगा गळ्यात सोन्याच्या जाडजूड साखळ्या व अंगठ्या घालून मिरवत होते. त्यानेही मोठ्या उत्साहात,त्याचे सगळे ऐश्वर्य मला दाखवले.त्याचे नवे  घर तसे हायवेला लागून होते.घराला लागून दोन एकरचा पट्टा अजून त्याने सांभाळून ठेवला होता.हायवे च्या कडेने त्याच्या जमिनीवर जाहिरात एजन्सीचे मोठे मोठे सहा फलक तेथे लावले होते.

       मी कुतूहलाने त्या फलकांबद्द्ल,त्यातून होणारे उत्पन्न, त्याची कराराची पद्धत याबद्दल त्याला विचारले. त्याने उत्साहात माहिती द्यायला सुरुवात केली.

“हो,या बोर्डाचे दोनेक लाख भाड्याचे मिळतात ना!” त्याने माहिती दिली.

“मग आता पोराचे लग्न करून टाकायचं की!” मी मजेत त्याला छेडलं.

“ लग्न करायचं हो,पण कुठ जुळतच नाही ना!”

मला प्रश्न पडला. एवढ्या श्रीमंत माणसाच्या मुलाचे लग्न जुळायला खर तर कसलीच अडचण यायला नको,पण हा तर म्हणतो जुळत नाही!

“का? न जुळायला काय झाल? मुलगा दिसायला चांगला आहे,पैसा आडका आहे मग अजून काय पाहिजे?”

“अहो तीच तर समस्या आहे, आजकाल नुसत्या पैशाला कोण विचारतो?आता पुर्वीसारख कुणी राह्यलय का? भरपूर पोरी पाह्यल्या पण कुणी हो म्हणेल तर शप्पथ!”

“ चुकून एखादी मुलगी पसंत पडली की समोरची पार्टी विचारते, पोरगा किती  शिकलाय? तो काय काम करतो? आम्ही सांगतो- आता खर सांगायचं तर पोरग चवथीपर्यंत शिकलय, आणि एवढा पैसा आहे काय करायचं शिक्षण आणि नोकरी!”

आम्ही सांगून पाह्यल, “पोराला दोन लाख रुपये कमाई आहे त्याला काम करायची काय गरजच नाही! समोरची पार्टी विचार करून सांगतो म्हणते आणि पुढे काय बोलतच नाही हो!”

“काही जण तोंडावर बोलतात,ही श्रीमंती बापजाद्यांची जमीन विकून आलीये,पोराच कर्तुत्व काय आहे? गप्प बसाया लागतंय बघा!” त्याने आपली व्यथा मोकळेपणी सांगितली.

मी  विचारात पडलो लोकांचे काय चुकीचे आहे.शहरांच्या आजूबाजूच्या गावात अशी हजारो कुटुंबे नक्की असतील ज्यांना या समस्येला सामोरे जावे लागत असेल.तात्पुरता आलेला पैसा चैनीत आणि ऐशोआरामात खर्च झाल्यावर या लोकांचे भवितव्य काय? आत्ताच अनेक अशा गावातले शेतकरी आपल्या जमिनी विकून देशोधडीला लागले आहेत.आपण विकलेल्या जमिनीवर उभ्या राहिलेल्या टोलेजंग सोसायटीच्या गेटवर वाचमनगिरी करत आहेत.घरातली बायकामाणसे धुण्याभांड्याची कामे करून आपली गुजराण करत आहेत! या भगवानचे तरी असे काही होवू नये असे मला मनोमन वाटत होते!

“बघा की एखादी पोरगी पहाण्यात असली तर!, आपल्याला हुंडाबिंडा काही नको,फक्त आम्हाला शोभल असं झोकात लग्न करून दिले की बास!”

समोरचा चहा संपवत मी म्हणालो –

“ हो  नक्की बघतो की!”

मी काढता पाय घेतला!

      ------- प्रल्हाद  दुधाळ.

राग.

                   राग.

                मला पूर्वी प्रचंड राग यायचा,पण तो राग शक्यतो व्यक्त होवू नये याची मी काळजी घ्यायचो.खूप वेळा असा आलेला राग मी गप्प गिळायचो! विसेक वर्षापूर्वीपर्यंत अगदीच टोकाची राग येणारी घटना घडलेली असेल, आणि समोरच्याचे वागणे तेवढेच अन्याय्य असेल,तर मागचा पुढचा विचार न करता समोरच्याला "योग्य" भाषेत वाजवायची तयारी असायची! मुळात ग्रामीण भागात बालपण गेल्याने हे रांगडेपण वागण्यात होते, अशा वेळी.समोरचा माणूस माझ्या किरकोळ तब्बेतीपेक्षा धिप्पाड असला, तब्बेतीने कितीही चांगला असला तरी त्याला गावरान भाषेत उत्तर द्यायचो.अजून एक, जर मी अशावेळी उपाशी असलो,की मग विचारायला नको, हा राग दुप्पट वेगात यायचा! शिक्षण व नोकरीच्या निमित्ताने शहरात आलो पोटभर सकस खायला लागलो भरपूर सकस वाचायला लागलो, अनेक चांगल्या लोकांच्या संपर्कात आलो शिवाय माझा मूळ स्वभाव शांत असल्याने पुढे वयाच्या तिशी पस्तीशीनंतर मात्र प्रत्येक सिच्युएशनचे विश्लेषण करण्याची सवय वाढली.एक प्रकारची परिपक्वता आली आणि नकळत ती वागण्या बोलण्यात दिसायला लागली. आता आयुष्यात छपन्न पावसाळे पाहून झालेत जीवनातले अनेक चढ उतार अनुभवून झालेत एक प्रकारचे स्थैर्य आल्यामुळे असेल पण रागावर चांगलेच नियंत्रण आले आहे! आता जरी थोडीफार सटकली तरी समोरच्याच्या भूमिकेत जावून पहातो व आपोआपच राग आवरला जातो!

एक लक्षात आलय----

आपणच आपल जगण अवघड करत असतो,

 पालथ्या घड्यात पाणी विनाकारण भरत असतो!

तो 'तसा ' ती ' तशी' उगाचच बडबडत असतो,

साप साप म्हणून बऱ्याचंदा भुइलाच बडवत असतो!

भीती चिंता कटकट वटवट,करत असतो जीवनाची फरफट,

विनाकारण चडफडत असतो, जगण अवघड करत असतो!

------प्रल्हाद दुधाळ.

पुस्तके आणि मी.

वाचले म्हणून वाचलो!   

वाचले म्हणून वाचलो!   

   वय वर्षे सहा झाल्यावर मी माझ्या गावातल्या जिल्हा परिषदेच्या शाळेत जायला लागलो आणि पाटीपेन्सिलच्या माध्यमातून पहिल्यांदा अक्षर ओळख झाली.
लिहावाचायला शिकलो तेंव्हापासून ते आजतागायत टप्प्याटप्प्याने माझी शब्दांशी दोस्ती वाढतच गेली.अगदी सुरुवातीला दुकानातून वाणसामान बांधून आलेल्या कागदावर एक एक शब्द जुळवत वाचायला लागलो आणि मग वाचायचा चाळाच लागला! जेथे कुठे मराठीत काही लिहिलेले आढळेल ते शब्द जुळवून वाचायचा छंदच जडला!साधारण तिसरी चौथीत असताना कुणीतरी रद्दीत फेकून दिलेले ‘चांदोबा’ मासिक हातात मिळाले आणि त्याच्या वाचनात हरवून गेलो.त्यातली विक्रम वेताळाची,परोपकारी गंपूची गोष्ट पुन्हा पुन्हा वाचत रहायचो. माझे गाव आडवळणी खेडेगाव असल्याने त्याकाळी  इत्तर काही वाचायला मिळणे अगदीच दुरापास्त होते, त्यामुळे शालेय अभ्यासक्रमातली पुस्तकेच पुन्हा पुन्हा वाचत रहायचो त्यामुळे शाळेत वेगळा अभ्यास करायची कधी गरजच पडायची नाही! हा वाचनाचा छंद(व्यसन म्हणा हवं तर!) असा काही जडला की, हातात येईल ते अधाशासारखे वाचून काढायचो.गावात लायब्ररी वगैरे असायचा प्रश्नच नव्हता, गावात एक दोन घरी ’सकाळ’ यायचा पण त्याचे लांबूनच दर्शन व्हायचे! त्यामुळे अर्थातच वाचनाच्या आवडीवर मर्यादा पडायच्या. हातात येईल ते वाचायच्या या सवयीमुळे चांगले सकस साहित्य वाचलेच,पण हातात आले म्हणून त्या वयात वाचायला नको असे पिवळ्या वेष्टनात येणारे साहित्यही (त्यातले कळत नव्हते तरी!) मी वाचले! आता सांगायला काहीच हरकत नाही,पण सातवीत असताना हातात मिळालेले “नवविवाहितांचा वाटाडया” असे शीर्षक असलेले पुस्तकही वाचले होते! याशिवाय कुठेतरी मिळालेली काकोडकरांची, बाबुराव अर्नाळकरांची पुस्तकेही मी मन लावून वाचली.आठवीनंतर हायस्कूलमध्ये शिकायला गेलो.शाळेची लायब्ररी होती पण तेथे कथा कादंबऱ्या फारशा नव्हत्या.मला इंग्रजी शिकवायला विद्यासागर नावाचे शिक्षक होते त्यांच्याकडे मराठी पुस्तकांचा बराच खजिना होता माझी वाचनाची आवड त्यांना माहीत झाल्यानंतर ते मला सुट्टीत वाचायला एखादे पुस्तक हमखास द्यायचे. दरम्यानच्या काळात माझ्यापेक्षा दोन वर्ग पुढे असणारा माझा एक चुलत चुलत भाऊ मुंबईहून शिक्षणासाठी गावी आला.त्यालाही  वाचनाची प्रचंड आवड होती शिवाय त्या काळी माझ्यासाठी दुर्मिळ असणारी वि.स.खांडेकर,शिवाजी सावंत,रणजीत देसाई,अत्रे,पुलं,सुहास शिरवळकर  इत्यादी प्रसिध्द लेखकांची अनेक पुस्तके त्याच्याकडे होती.त्याने हा सगळा खजिना मला उपलब्ध करून दिला आणि मी अक्षरश: तहानभूक विसरून वाचायला लागलो.त्याच्याकडची सगळी पुस्तके अधाशासारखी वाचून काढली!
   या वाचनामुळे माझ्यावर नकळत चांगले संस्कार होत गेले.ईश्वरी आशिर्वाद होते त्यामुळे मुळातच प्रत्येक गोष्टीचे विश्लेषण करायची आंतरिक सवय होती,चांगल्या वाईटातला फरक करता यायचा,त्यामुळे जरी वाईट काही वाचले तरी त्याचा आयुष्यावर दुष्परिणाम झाला नाही ही केवळ ईश्वरी कृपाच होती असे मी मानतो... 
    दहावीपर्यंत घरीच होतो त्यामुळे आईचे चांगले संस्कार व वचकही होता,पण पुढे एकटा घराबाहेर राहायला लागल्यावर कोणाचाही धाक नव्हता.त्या वयात वाईट संगतीचा परिणाम होणे अगदी सहज शक्य होते,परंतु सतत पुस्तकांच्या संगतीत असल्यामूळे अशा बिघडण्यापासून वाचलो! शाळेत असताना दारू,गांजा अशी चौफेर व्यसने असलेली,नकळत्या वयात नको ती लफडीकुलंगडी करणारी अनेक मुले आजूबाजूला होती.पुढे कॉलेजला असताना किंबहुना नोकरीला लागल्यानंतरही काही वर्षे  पुण्यातल्या  येरवडा भागात, झोपडपट्टीत राहिलो.अनेक मित्राना विविध व्यसने होती,पण झालेल्या वाचनसंस्कारामुळे त्या वाईट सवयीं आत्मसात करायचा मोह कधीच झाला नाही!
    चांगले संस्कार करायला जवळ कुणी वडीलधारे नव्हते,पण जीवनातली ही कसर पुस्तकांनी भरून काढली.वाचनाच्या नादात बऱ्याचदा स्वयंपाकच करायचा राहून जायचा(हाताने भाजी भाकरी बनवून खायचो) आणि मग उपाशीच रहायला लागायचं,वाचनाने मी अक्षरशः झपाटलेला होतो!

 त्या झोपडपट्टीत हौस म्हणून मी एका गणेशोत्सव मंडळातर्फे जुन्या पुस्तकांची लायब्ररी सुट्टीच्या दिवशी मी सुरू केलि व बरेच दिवस चालवली.पुढे टेलिफोन खात्यात नोकरीला लागल्यावर ऑफिसमध्ये असलेल्या रिक्रिएशन क्लबच्या लायब्ररीमधल्या पुस्तकांचा खजिना हाती आला आणि माझ्या वाचनाचा झपाटा अजूनच वाढला.दरवर्षी नवी पुस्तके खरेदी करताना क्लबचे लोक मला पुस्तके निवडायला नेवू लागले त्यामुळे त्या काळी गाजत असलेल्या लेखकांची एकूणएक पुस्तके निवडून मी वाचून काढली.नोकरीत स्थिरसावर होईपर्यंत पुस्तके विकत घेणे अथवा खाजगी लायब्ररी लावणे परवडणारे नव्हते, पण गेले तीस वर्षे मी नियमित लायब्ररी लावली आहे. वीसेक वर्षापासून माझ्याकडे घरपोच लायब्ररी लावली  आहे. आठवड्याला माझ्या आवडीची चार पुस्तके/मासिके त्या लायब्ररीतून मिळतात.ऑफिसच्या लायब्ररीतली पुस्तकेही असतातच.गेली सात आठ वर्षे नियमितपणे आवडलेली पुस्तके विकत घेवून वाचतो.घरी दोनशेच्यावर पुस्तकांचा संग्रह तयार झाला आहे.कुणाच्याही वाढदिवसाला गिफ्ट म्हणून इत्तर काही देण्याऐवजी योग्य असे पुस्तक द्यायला मला आवडते.तशी तर सगळ्या प्रकारची पुस्तके वाचायला आवडतात,पण त्यातल्या त्यात गाजलेल्या मोठ्या लोकांची आत्मचरित्रे तसेच मानसशास्रावर आधारीत लेख, कथा, कादंबऱ्या व वैचारिक लेखन वाचायला विशेष आवडते.अशिक्षित अल्पभूधारक शेतकरी कुटुंबात जन्म घेतलेला मी अत्यंत प्रतिकूल वातावरणात राहून स्वत:ची वैचारिक अध्यात्मिक आर्थिक व सामाजिक प्रगती साधू शकलो ते केवळ सकस वाचनाच्या जोरावर! ग्रंथ हेच माझे खरे गुरू होते आणि आहेत!

   मराठी साहित्याच्या त्या प्रचंड ज्ञानसागरातले माझ्या हाताला लागले तेव्हढेच अल्पसे कदाचित मी वाचले असेल, पण ही एक अखंड साधना आहे आणि ती चालूच राहील!

खरंच भरपूर वाचले म्हणून अनेक प्रसंगी मी वाचलो!   

पुस्तकांमुळेच झाला .....कायापालट -
अक्षरशत्रू समाजात
दोन घास मिळण्याची जेथे भ्रांत
गावंढ्या आडवळणी गावात
शिकून कुणाच भलं झाल्याची
गंधवार्ताही नसलेल्या माणसांत
जन्म घेतलेला मी .....
दारिद्र्याचा कलंक कपाळी
वर्षानुवर्षे अश्वथाम्याच्या जखमेसारखा!
पण हे सगळे .....
तुला भेटण्याच्याआधी.....
अपघातानेच  झाली अक्षरओळख.....
त्यानंतर तू  भेटलास ...
भेटत राहीलास ...
तुझ्या सहवासाची चटकच लागली
तहानभूक विसरून तुझ्यात रमू लागलो
तुझ्यामुळेच ज्ञानभांडार झाले खुले
एकामागोमाग एक ....
 ......तुला वाचत राहीलो
......लालसा ज्ञानाची भागवत राहीलो
तुझ्यामुळेच प्रगतीचा रस्ता दिसला
चालत राहीलो तुझ्या साथीने
आयुष्यात एक एक पायरी चढत राहीलो
हे असच चालत राहील ...
अविरतपणे!
 ............ प्रल्हाद  दुधाळ. 
 5/9 रुणवाल पार्क मा.यार्ड पुणे ३७.

          (९४२३०१२०२०)