एक चर्चा – एकच अपत्य –योग्य की अयोग्य

एक चर्चा – एकच अपत्य –योग्य की अयोग्य
Jayant Joshi

January 1 at 8:13pm

एक जरा वेगळा विषय.......नेहमीच विनोदी किवां त्या लिखांण्याचा नको........आज एक प्रश्न आला डोक्यात.......एक बाप या नात्याने......एकच मुलगी किवा मुलगा असणे.......हा निर्णय ज्यांनी घेतला ...कधी त्यांना जाणवलं का चुकलो आपण...किवां जाणवलं का कधी असे पण......मला तर आजकाल जास्त जाणवत ......मुलगी मोठी झाली .......कोणाजवळ भावना व्यक्त करत असेल ..........प्रश्न पडतो.....तिच्या बोलण्यातून ....ती खेळताना....ती वाचताना.........ती बोलताना....खूपदा आजकाल जाणवत .......सांगयचे असत तिला काही तरी ........मग ती बोलते तिच्या आई जवळ.........एक मैत्रीण समजून ......तरी वाटत खूप काही अजून बोलली असती.........तिला भाऊ किवा बहिण असती तर.....तुमचे काय मत आहे यावर.......???? ( कृपया विषय गंमतीने घेऊ नका हि विनंती )

जयंत...........

Bharat Darade मला पण मुलगी आहे, पहिल्यापासून तिचा मित्र बनून रहा, सर्व नाही पण खूप जास्त मन मोकळं करेल तुमच्या जवळ

Jayant Joshi ते तर मी तिचा मित्र आहे..........पण तरी जाणवत खूप दा

सं जय पहिल्यापासून ऐकून घेतले की मुलगी ही मैत्रिण बनते...
होतं काय की आपण आपल्या कामात बिझी असतो आणि जेव्हा मुलं आपल्याला सांगायला येतात तेव्हा आपण त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतो..
हळूहळू मुलांना आपल्याला यात काही रस नाही असे वाटून ते त्यांचा दुसरा मित्र शोधतात. अर्थात ती आई असते...
मी सुद्धा काही दिवस कामामुळे लक्ष देत नव्हतो... मग हळूहळू जाणवलं की चुक आपलीच आहे...
अगदी छोट्या छोट्या गोष्टी असतात पण लक्षात येत नाहीत

Jayant Joshi एकदम खर आहे संजय........होते असच......मी मुलीला खूप वेळ देतो तरी पण जाणवत........

Gajanan Kadam मुलांना सोबत असावी...
होईल हो सर्व निट
सं जय मुलांच्या संख्येपेक्षा नात्यातला गोडवा टिकवणे जास्त महत्त्वाचे आहे.
चुलत भाऊ, मावस भाऊ ही नाती जास्त लांब जाऊन द्यायची नाही.
एकत्र कुटूंबपद्धती टिकवता आली पाहीजे

Gajanan Kadam मुलं असतील तरच
नाती तयार होतील अन टिकतिल की राव...!
संख्येच च नका घेवुन बसु तर ...See More

Gajanan Kadam आधी घरातील नाती सांभाळू मग
बघू चुलत अन मानलेली...

सं जय आम्ही आता घरात दहा जण आहोत..
आई -वडील, दोन मुले त्यांच्या बायका, त्यांना प्रत्येकी दोन मुले मुली.
वडिलांनी घराला एकत्र बांधून ठेवलंय म्हणून सर्व अजूनही एकत्र आहोत. काका, आत्या सुद्धा अगदी नेहमीच जवळ असतात.

Gajanan Kadam गोकुळ आहे तुमचे... छान 

सं जय हां हा मुद्दा अत्यंत महत्त्वाचा आहे...
परंतू यातही एक गोष्ट करता येते...
माझ्या बहीणीच्या सासऱ्यांनी केली आहे म्हणून सांगतो..
बहीणीचे सासरे आणि त्यांचे 2 भाऊ, भले वेगवेगळे राहत असतील तरी घरचा पुर्ण व्यवहार एकत्र करतात..
छोट्या छोट्या गोष्टीत नाही पण गाडी घेणे, दागिने करणे, लग्न, वाढदिवसाचा खर्च वगैरे एकत्र करतात. वेगळे राहून एकत्रपणा जपलाय त्यांनी...
पण त्यासाठी मुख्य माणूस खंबीरच हवा हे मात्र नक्की

Gajanan Kadam बरोबर...

Geeta Kourwar Balshetwar दोन हवीत असे माझे मत आहे

Vaishnavi Shrikant Deo Just one child is an incomplete family (We are also sailing in the same boat). Too late to regret.

Jayant Joshi ya ...........same problem ...........when it comes to know ........its was too late .............no option other than acceptance for reality.........thanks for good comments

Harshad Barve आर्थिक गणित फार महत्वाचे असत या निर्णयात

Ulhas Ratnaparkhi खरे आहे...परंतु...
आर्थिक गणितापेक्षा नाते फार महत्वाचे आहे आणि आहे त्या कमाई मधे भागवून 2 मुले असणे आणि त्यांचे योग्य संगोपन करणे गरजेचे आहे....

Jayant Joshi हर्ष....ते गणिताच्या भीतीने तर नाताचे गणित चुकल..........तू बरोबर बोलतो मित्रा

Smita Gujare Varpe Agree with harshad...

Raja Joshi मलाही पहिली मुलगी आहे. आम्हीसुद्धा विचार केला की एक बस. पण ज्या डाँक्टरांकडे आम्ही तिला नेत होतो, त्यांनी आमचे तासभर बौद्धिक घेतले. ज्या प्रमाणे मुलांना आपल्या गोष्टी शेयर करायला भावंड लागते, त्याचप्रमाणे भावंडामुळे त्यांना प्रत्येक गोष्ट वाटून घ्यायची सवय लागते जी त्यांना भावी आयुष्यात खुप उपयोगी पडते. त्यामुळे आम्ही दुसर्या अपत्याचा निर्णय घेतला.

Rajendra N. Kalokhe मला तीन मुलं आहेत सगळ्या गोष्टीत आनंद घेत असतात आमची गरज नाही पडत त्यांना आम्हाला फक्त त्यांची भांडणे सोडवणे येवढे च काम असते पण खुप मज्जा येते ...जर घरात नसतील तर घर नुसते खायला उठते..

Jayant Joshi राजू.............खर आहे...........छान लिहिले तू मित्रा

Rajendra N. Kalokhe

Gajanan Kadam क्या बात है...
Rajendraji...
मला दोन मुले
मोठा मुलगा ८ वी व् मुलगी २ री मध्ये आहे...

Rajendra N. Kalokhe माझा मोठा 10 वी आणि नंतरची जुडवा आहे ते 2 nd ला आहे

पांडुरंग जगन्नाथ मरेवार लेकरांच बालपण हरवतं असं मला वाटतं... समवयस्क वेगळे असते...आई वडील म्हणून लेकरासोबत तुम्ही काही वेळा साठी लेकरू होऊ शकता पण त्याला एक पूर्णवेळ सोबती हवा असतो. संगतीने बरंच बालपण जगता येतं ते एकट्या लेकराला जगता येत नाही किंबहुना मिळतच नाही. #माझं_मत

Harshad Barve लगन झाल का रे भाऊ तुझ

Jayant Joshi पांडुरंगा...........तु नको असा चुकीचा निर्णय घेऊ पुढे आयुष्यात.........

पांडुरंग जगन्नाथ मरेवार नक्कीच... मी योग्य तेच पाऊल उचलेन... आणि असही तुम्हा सर्वांची साथ इतक्या लवकर नाही सॉरी आजन्म नाही सुटायची. वेळोवेळी मार्गदर्शन जीवनासाठी घेतच राहीन. धन्यवाद Jayant जी... सुदंर विषय मांडल्याबद्दल smile emoticon

Jayant Joshi पांडुरंग जगन्नाथ मरेवार ..............स्वागत आहे........फक्त भेट आठवणी ने मला १६ ला............न विसरता...........

पांडुरंग जगन्नाथ मरेवार नक्कीच ओ... आवश्य भेटणारच... smile emoticon __/\__

अनिता जे. वाघ Hach vichar Karun me dusarya aptyaxha vichar kela

अनिता जे. वाघ Gharat vatavaran khelimelich asel tar mul aplyakade pan chhan vyakt Hotat, pan Kahi Kahi gosti asatat jya te aplya bhavnda sobatach share kartat

पंडित पॉटर त्यावेळी घेतलेले निर्णय आता चुकीचे वाटतात. पण काय करता, मलाही एकच मुलगा आहे. त्यालाच मित्र करून टाकलाय. मस्त जमतं आमचं.. smile emoticon

Jayant Joshi दादा................हो खर आहे तुमच

Mandakini Raskar खरं आहे अगदी !! जुनी लोकं उगीच नाही म्हणत , " एकाला दुसरं जोडीला होऊन द्या !! " त्यांनी जग जास्तच पाहिलेलं असतं , अनुभवलेलं असतं म्हणुणच ते सांगतात . पण नविन पीढीला हे पटत नाही , कळत नाही !! आणि जेव्हा लक्षात येते तेंव्हा उशिर झालेला असतो . Jayant Joshi ताई................खर आहे तुझे..........नक्कीच

Mandakini Raskar smile emoticon माझी मुलं त्यांच्या फ्रेंडसना सांगतात , " माझी मम्मीच माझी पहिली सर्वात जवळची मैञिण आहे !! tongue emoticon

Mandakini Raskar Thank you Rajendra N. Kalokhe sir

Shripad Rane मलाही एकच मुलगी आहे...आईशी खुप जमत ....फक्त भुक लागली की बाबा ...बाकी आईच संभाळते सार....दुसर्याचा विचार आता शक्य नाहीये...

Ram More अभिव्यक्ती हि लिंगावर अवलम्बुन नसते मुळात...फक्त मुलगा असेल तर तो पण आपलया भावना मित्राबरोबर शेअर करीतच असतो,मुलिच्या बाबतित तेच ! इथे मेल/फिमेल अशी तुलना करु नये (माझे वैयक्तिक मत)...

भारती गायकवाड किमानएका घरात दोन मुल हवीच. एकट मुल हे बाकिच्यात मिक्स होतांना संकोच घेत. जरास एंकलकौडा स्वभाव होतो. आपण दिवसातले चोवीस ताई मुलांना नाही देऊ शकत. काही वेळेला प्रसंग म्हणा गोष्टी म्हणा अशा असतात त्या आई वडीलासोबत शेअर करता येत नाही तिथ भांवडारुपी मिञ मैञिण हवी असते. घरच नात भक्कम असल कि, माणुस बाहेरचा आधार शोधत नाही.

Jayant Joshi एकदम सहमत आहे मी तुझा सोबत या विचारावर

भारती गायकवाड एकट मुल सांभाळता तारेवरची कसरत असते. आई, बाप, मिञ, मैञिण, भाऊ, बहीण म्हणुन आपण कूठेतरी कमी पडतो दादा.

रमेश भि. उदमले अगोदर ठरवले एकच...
मुलगा झाला...
ती हटुन बसली म्हणाली...
मला मुलगी पाहिजे...
झाली मुलगी...
मस्त खेळतात दोघेजण

Rajendra N. Kalokhe मी माझ्या आई वडिलांना एकटाच आहे त्या मुळे माझी आई नेहमी म्हणत असते बाई एकच डोळा आणि जीव गोळा...त्या मुळे मी 3 होऊ दिले ....आता मी म्हणतो हीच खरी दौलत..

Manisha Jadhav Waghe मला एकच मुलगी…… घराची स्तिथी बेताचीच होती,ज्यॉब करणं गरजेचं होत पण माझ्या लेकीला वेळ देत यावा म्हून मी जोब नाही केला …घरगुती tutions घेत राहिले…. तिला जमेल तसा वेळ देत गेले…जेव्हा ती नववीला गेली तेव्हा मी tution घ्यायचं बंद केलं कारण त्या वेळी तिला ...See More

Jayant Joshi मनीषा............मस्त लिहल.........एकदम खर आहे तुझे ..........तरीपण खूप दा जाणवत मला तरी.........

Manisha Jadhav Waghe माझ्या लेकीला भावंड नाही याची खंत असायची ,,,,, म्हणून त्या वर उपाय केला चुलत भावंडात माया प्रेम राहील अस वातावरण तयार केलं…मोठ्यानं मध्ये किती हि समज गैरसमज जरी झाले तरी या भावंडान मध्ये कधी त्याचा फरक पडत नाही…दर रविवारी आमच्या घरी या सर्व भावंडांचा गोंधळ असतो

संजय द. सोमवंशी-पाटील ये बात एकदम सही है...

Vasundhara Valsangkar Minimum दोन तरी अपत्यं असावीत ... मग ते कोणीही असेल ...
एकमेकांना भावनिक आधार मिळतो यासाठी ...

Kavita Mahajan हो मला वाटत आपण कितीही त्यांचे मित्र मैत्रीण बनलो तरीही समवस्क त्याना हवे असावेत. आपल्यापेक्षा ते त्यांच्या वयाच्या मुलांसोबत जास्त शेअर करत असावे. आपल हक्काच कुणी असाव त्याना .. शेवटी रक्ताच नात असत ते

Jayant Joshi हो.........तेच तर नसत मग........

Kavita Mahajan त्यांचे best frnd कोण आहे ते शोधा

Jayant Joshi माझी एक कविता आहे यावर..........बाबा मी का बर आहे एकटी....??????

Vaidehi Chilka एक मूल नसावे ह्या मताची ...खूप च फरक पडतो एक मूल असणे नी दोन भावंड असण्यावर ...यावर खूप मोठा लेख लिहिता येईल ..एक मानसोपचार तज्ञ म्हणून ...एवढेच सांगू शकेन की आई वडील प्रत्येक वेळी किंवा वयाच्या प्रत्येक टप्प्यावर भावनिक साथ जरी देऊ शकत असले तरी वैचारिक भिन्नता ही असतेच ..त्यासाठी त्यांना एक भावंड म्हणून च मित्र असले तर बऱ्याच गोष्टी सुसह्य होतात ..

Vaishnavi Shrikant Deo I slightly disagree with lot of comments. A parent cannot be a friend, one has to keep a certain distance. Of course one should keep a good eye and know what is going on in their minds but there has to be certain 'dhaak'. A parent cannot , in fact should not gossip with your child. We don't even share the same songs . I cant understand the songs that he likes. He thinks of us as 'Mohenjo-Daro and Hadappa'

संजय द. सोमवंशी-पाटील Absolutely...
Straight forward & 95% correct...
(Generation gap)

आशा नवले mala ekach mulgi kadhi nahi janvat nirnay chukicha hota.tila kay bolave vatel te sagale bolte maza barobar agadi chotya chotya gosti ti shear karte.tila ti ekati ahe yachi kadhi janiv pan nahi hot.ayishay samjdar mulgi .ek sundr god gift ahe .

अर्चना चंद्रसेन मला एकच मुलगी, पण मित्रमंडळी खूप आहेत तीला, एकटेपण जाणवतच नाही तिला

Pralhad Dudhal मला एकच मुलगा आहे.आम्ही दोघे नोकरी करणारे. आपण पुरेसा वेळ देवू शकत नसल्याने लहान मुलाचे हाल होतात हा अनुभव असल्यामुले एकावरच थांबलो. तो एकटा पडू नये म्हणून आम्ही त्याला जाणीवपूर्वक चुलत, मावस, मामे भावंडाबरोबर ठेवले लहानपणी दिवसभर आज्जी आजोबा बरोबर मामांबरोबर रहायचा. सर्वजण त्याची नको एवढी काळजी घ्यायचे. चांगले संस्कार व् शिक्षण देण्यासाठी प्रयत्न केले आज तो कुशल सॉफ्टवेयर इंजिनअर आहे त्याचे लग्नही झाले आहे. मागे वलून पहाताना मला वाटते की आम्ही एक अपत्य असण्यामधले फ़क्त तात्पुरते फायदे बघितले व् भविष्यातल्या दुष्परिणामाकडे दुर्लक्ष झाले.त्याची काही कारणे- अति लाडात व् वाढवताना घेतलेल्या अति काळजी यामुले तो स्वतंत्रपणे काही निर्णय घ्यायची वेळ आली की डगमगतो. आरोग्याच्या बाबतीत तो अतीसंवेदनशील झाला.सहनशक्तीचा विकास होवू शकला नाही. तडजोड करण्याची सवय झाली नाही. आपले निर्णय जसे लहानपणी घरातले वडीलधारे घेत होते तसेच आत्ताही व्हावे असा स्वभाव झाला. स्पून फीडीगची सवय झाली. घरातल्या जबाबदार्या टाळण्याची् वृत्ती अंगी आली. थोडक्यात या सवयी लावण्यात पालक म्हणून आम्ही कमी पडलो! ओफिसमधे कामात त्याची कितीही हुशारी असली तरी स्वत:च्या संसारात ती हुशारी वापरण्यायोग्य कौशल्य आत्मसात होवू शकले नाही. थोडक्यात व्यवहारी जगात वावरताना एक गृहस्थ्य म्हणून तो नालायक ठरत आहे.चुलत मावस वा मामे बहीणवाभावांशी त्याचे जे नाते मी अपेक्षिले होते तसे पुढे राहीले नाही.कोलेज जीवनातले मित्र दुरावल्यानंतर जीवाभावाचे नविन मित्र मैत्रीणी जोडण्यात तो कमी पडतो आहे.सख्खे भाऊ किंवा बहीण असती तर खुप फरक पडला असता असे प्रकर्षाने वाटते!

Kanchan Nilesh Bhave मला एक मुलगी आहे,पण मला दुसरे मूल नक्कीच हवे आहे
मुलांची मानसिक वाढ आणि sharing साठी हे गरजेचे आहे
आम्ही दुसरे मूल दत्तक घ्यायचा विचार करतो आहोत
बघू अजून या विषयावर बोलणे नाही झाले घरात पण दुसरे मूल हवेच

मुलीचे संगोपन आणि तिला वेळ देता यावा म्हणून मी पूर्ण वेळ गृहिणी आहे(engineer आहे मी आणि माझे coaching clasess होते)
कॅन्डल्स बिसनेस करते पण आवड म्हणून

Jayant Joshi दुसरे मूल दत्तक घेणे............हा तुमचा निर्णय खरच हिम्मतिचा आणि अभिमानस्पद आहे...............गुड......आणि थान्क्स छान लिहल तू कांचन...............

अनिता जे. वाघ Kanchan dattak mul ghenyacha nirnay kharach koutukaspad ahe. Pan tu swatach mul ani dattak mul hyana saman nyay deu shakshil ka

Datta Shinde Jayant भाऊ , अगदी खर आहे, हि गोष्ट मलाही हल्ली जाणवतेय. मला एकच मुलगी आहे , जो पर्यंत लहान होती तो पर्यंत घरात घरभर फिरताना , खेळताना कधी नाही जानवल पण आता , मनमोकळे करण्याकरीता भावनिक आधाराकरीता एकटीचा कोंडमारा होतो असे वाटते. मुलांच्या आई वडिलांशी बोलताना , भावना व्यक्त करताना काही मर्यादा येतात असे मला वाटत.
एखाद भावंड असायला हव अस माझ मत आहे

Jameer G. Shaikh Pralhad Dudhal सरांनी अगदी विस्तृतपणे मांडले आहे..
त्यांच्या निकषांशी मी पूर्णपणे सहमत आहे..

Chetan Patwari २ मुलं असावीत या मताशी सहमत 

Amey T Sonawane दोन असावी रे जयंता !

उदय गोविंदराव दैठणकर Pralhad Dudhal जी तुमच्या प्रांजळ कबुलीने...खुपच छान मार्गदर्शन झाले...!
मी पण आज अनुभवतोय...पहिल्या मुलीनंतर तब्बल 8 वर्षांनी निर्णय घेतला..! खुप आनंद होतोय..आणि मुलगी पहिल्या पेक्षा खुपच समजुतदार झाली आहे....ताई झालिये ना ती ! smile emoticon

Pralhad Dudhal उदयजी या निमित्ताने मनात असलेल्या गोष्टी लिहिल्या गेल्या.कुबेर गृप चे हेच वेगळेपण आहे!

लेखाजोखा

लेखाजोखा माझ्या आयुष्यातील  २०१५ चा.

    म्हणता म्हणता २०१५ ही संपल. परवा परवा पर्यंत  लोकानी विचारले की "काय मग किती दिवस आहे अजून नोकरी?" मी उत्साहाने  सांगायचो "आहेत अजून पाचेक वर्षे" .पण आज मी पुन्हा एकदा हिशोब केला.अरेच्चा, आता तर धड साडेचार वर्षे सुध्दा नाही राहीली नोकरीची!
    खर तर गेले चौतीस वर्षे नोकरी करतोय.अनेक कडू गोड आठवणी आहेत नोकरीतल्या, पण त्या पुन्हा कधीतरी! आजचा विषय  आहे तो  सरत्या वर्षाचा माझ्या जीवनापुरता लेखाजोखा काय आहे?अख्ख्या वर्षाचा हिशोब मांडला आणि लक्षात आले की खुपच संमिश्र असे अनुभव दिले २०१५ ने. यात या सालाचा काहीच दोष नाही."येतो आणि जातो, शिकवून जातो काळ हा ." असे  मीच माझ्या एका कवितेत म्हटले आहेच की!
   २०१५ सालासाठी मी एक स्वप्न पाहीले होते  ते एका  पुस्तकाच्या प्रकाशनाचे.हे स्वप्न  साकार नक्कीच झाले.महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे अध्यक्ष  श्री शेजवलकर यांच्या अध्यक्षतेखाली व्  जानेवारी २०१५ मधील साहित्य संमेलनाचे नियोजित अध्यक्ष श्री  श्रीपाल सबनीस यांचे हस्ते माझा "सजवलेले क्षण " हा कविता संग्रह पुण्यातील  चपराक प्रकाशन तर्फे  प्रकाशित झाला.चपराक चे संपादक घनश्याम पाटील यांच्या सहकार्याने हे माझे स्वप्न साकार झाले.त्यांच्या सानिध्यात अनेक पत्रकार व् साहित्यिक यांची ओळख झाली.लेखन  करण्यास प्रेरणा मिळआली.एकूण सहा दिवाली विशेषांकात साहित्य छापून आले.कविता लिहीतच होतो आता कथा व् लेखही लिहितोय.या क्षेत्रात थोडेफार नाव झाले ते या २०१५ मधेच!
 फेसबुक व् वाट्स अप वर या वर्षी अनेक मित्र जोडले गेले.अनेक साहित्यिक मित्र यादीत आले.कुबेर सारखा फेसबुक ग्रुप जोडला गेला .ज्ञान व् माहीती मिळण्याची सोय झाली.अनेक साहित्यिक व् वाचक तेथे  भेटले.चारोळ्या कथा व् कविता लिहिण्याचे सातत्य या ग्रुप्स च्या निमित्ताने वाढले.
   आत्तापर्यंत च्या नोकरीत जवळ जवळ  पंचवीस वर्षे मला फिल्ड मधे काम करावे लागले पण गेले सहासात वर्षे त्या मानाने कामाचा बोजा कमी असलेले पद सध्या मला मिळाले आहे.फार कटकटी नसलेले काम असल्यामुले  ऑफिस च्या आघाडीवर २०१५ माझ्यासाठी अत्यंत चांगले गेले.
   या वर्षी या ना त्या कारणाने  अनेक ठिकाणी देवदर्शनासाठी प्रवास केला.कालभैरव नाथ जोतिबा,तुकाईमाता,कालूबाई,यमाई निरा नरसिंगपूर अशा अनेक देव देवतांचे मनोभावे दर्शन झाले. वयाची पंचावन्न वर्षे  या अध्यात्मिक क्षेत्राकड़े नाही म्हटले तरी  माझे दुर्लक्ष झाले होते. २०१५ मधे मनापासून आत्मिक समाधानासाठी मी श्री श्रीपादश्रीवल्लभ यांच्या चरित्राचे  पारायण केले.दत्तजयंतीला श्री दत्त दिगंबरासमोर नतमस्तक झालो.आता  या पुढील आयुष्यात अध्यात्म हाच आनंदी व समाधानी जगण्याचा आधार आहे याचे भान २०१५ या वर्षातच मला आले.
  कौटुंबिक आघाडीवर मात्र २०१५ हे तसे यथायथाच गेले.या वर्षी कुटूंबात काही छोटे मोठे अपघात झाले. अगदी जीवाच्या संकटातून  काही सदस्य वाचले.काही सदस्य सतत आजारी होते. घरात काही काळ  अशांती होती पण प्रभू कृपेने  यातून बाहेर पडण्याचा मार्गही मिळत गेला व्  पुढेही  मिळत राहील.
    आर्थिक आघाडीवर ना नफा ना तोटा अशी काहीशी स्थिती होती.
२०१५ तर आता संपले आता उत्सुकता आहे २०१६ ची.हे वर्ष मात्र  सर्वच आघाड्यांवर उत्साही भरभराटीचे असणार आहे यात शंका नाही . हे वर्ष मला तर उत्तम जाणारच आहे पण माझ्या बरोबरच आपणा सर्वाना आनंदाचे समाधानाचे उत्तम आरोग्याचे व्  भरभराटीचे जाओ ही परमेश्वराजवळ  प्रार्थना करतो .
शुभम भवतु.
                                 .......प्रल्हाद दुधाळ

कर्मयोगी संत शिरोमणी नरहरी सोनार.

    कर्मयोगी संत शिरोमणी नरहरी सोनार.

   यादव कालीन वारकरी संप्रदायात नामदेव शिंपी, गोरा कुंभार, सावतामाळी, नरहरी सोनार, दासी जनी, सोहिरोबा,गणिका कान्होपात्रा,चोखोबा,सेना न्हावी असे अठरापगड जातीमध्ये जन्म घेतलेले संत होवून गेले. अशा संतानी आपापल्या भक्ती मार्गाने वारकरी संप्रदायाची,भागवत धर्माची पताका सतत फडकत ठेवली.आपापले पारंपारिक व्यवसाय सांभाळून व आपला संसार करता करता या संतानी  पांडुरंगाचे नामस्मरण केले.या संतांपैकी एक श्री संत शिरोमणी नरहरी सोनार हे व्यवसायाने सोनार असलेले एक महान संत होते व त्यांनी आपल्या भक्तीचा वेगळा ठसा जनमानसावर उमटवला होता. प्रारंभी संत नरहरी सोनार हे कट्टर शिवभक्त होते.परंपरेने त्यांच्या घरात ही शिवभक्ती चालत आली होती.भगवान शंकरावर त्यांची एकनिष्ठ भक्ती होती.त्यांच्या या शंकर भक्तीची चर्चा पंढरपुरामध्ये मोठ्या प्रमाणावर होत होती.रोज सकाळी उठल्यावर ते शिव आराधना करीत असत.रोज भल्या पहाटे जोतिर्लिंगावर बेल पत्र वाहिल्याशिवाय त्यांचा दिवस सुरू व्हायचा नाही.आपल्या अशाच एका शिवस्तुतीपर अभंगात ते म्हणतात-

भोळा हा शंकर पुढें नंदीश्वर । तेथें मी पामर काय वर्णू ॥ १ ॥

भूषण जयाचें भुवना वेगळें । रुंडमाळा खेळे गळ्यामध्यें ॥ २ ॥

कर्पुरगौर भोळा सांब सदाशिव । भूषण धवल विभूतीचें ॥ ३ ॥

माथां जटाभार हातीं तो त्रिशूळ । श्वेत शंख बळें फुंकीतसे ॥ ४ ॥

भांग जो सेवूनी सदा नग्न बैसे । जटेंतूनि वाहे गंगाजळ ॥ ५ ॥

गोदडी घालूनी स्मशानीं जो राहे । पंच वस्त्र होय श्रेष्ठ भाग ॥ ६ ॥

नाम घेतां ज्याचे पाप ताप जाती । पापी उद्धरती क्षणमात्रें ॥ ७ ॥

नरहरी सोनार भक्ति प्रियकर । पार्वती शंकर ह्रदयीं ध्यातो ॥ ८ ॥
  सुरुवातीच्या काळात नरहरी सोनार कट्टर शिवभक्त असल्यामुळे इत्तर दुस-या कोणत्याही देवांवर त्यांची बिलकूल श्रध्दा नव्हती.त्यांच्या या दुसऱ्या देवाबद्दलच्या वृत्तीचा त्या काळी बऱ्याच जणांना राग यायचा.असे म्हणतात की, एक दिवस  खुद्द पांडुरंगानेच या शिवभक्ताची परीक्षा घ्यायचे ठरवले.पंढरपुरात एका सावकाराला बऱ्याच नवससायासाने पुत्रप्राप्ती झाली होती.त्याच्या नवसपूर्तीसाठी त्याने विठ्ठलाला एक मौल्यवान कलाकुसर असलेली सोन्याची साखळी तयार करून घालायचे ठरवले.पंढरपुरात संत नरहरी सोनार हे सुवर्णकामातले एक उत्कृष्ट कारागीर होते.त्यांची कलाकुसर पंचक्रोशीत अत्यंत प्रसिध्द होती,त्यामुळे हे काम त्या सावकाराने संत नरहरी सोनारांना सांगितले. ‘आपण फक्त शंकराची भक्ती करतो आणि शंकराशिवाय कोणत्याही देवाचे तोंड आपण बघणार नाही’ हे कारण सांगून सोनसाखळी तयार करायला नरहरी सोनार यांनी साफ नकार दिला. हे काम नरहरी यांच्याकडूनच करून घ्यायचे असा सावकाराचा हट्ट होता.नरहरी सोनारांकडून त्यांनी विठ्ठलाचे तोंड न दाखवता ही साखळी घडवून घ्यायचे ठरवले त्यासाठी सावकाराने विठ्ठलाच्या कमरेचे माप स्वत: आणून देण्याचे कबूल केले तेंव्हा एकदाचे संत नरहरी सोनार यांनी ती सुवर्णसाखळी बनवण्याचे मान्य केले.दुस-या दिवशी सावकारांनी विठ्ठलाच्या कमरेचे माप स्वत: त्यांना आणून दिले.संत नरहरी यांनी आपली सर्व कलात्मकता पणाला लावून एक सुंदर सोनसाखळी तयार केली.सावकार ती अप्रतिम सोनसाखळी पाहून खूपच खुश झाला.तात्काळ त्याने मंदिरात जाऊन स्वत:च्या हाताने विठ्ठलाला ती सोनसाखळी घालायाचे ठरवले व मंदिरात गेला.तो साखळी घालायला लागल्यावर त्याच्या लक्षात आले की सोनसाखळी विठ्ठलाच्या कामरेपेक्षा वीतभर मोठी झाली आहे.सावकाराने पुन्हा माप घेवून आपल्या सेवकाला संत नरहरी सोनार याच्याकडे साखळीचे माप बरोबर करून आणण्यास पाठवले.असे कसे झाले असा विचार करत संत नरहरी सोनार यांनी साखळी नवीन मापाप्रमाणे दुरुस्ती करून दिली.सावकाराने पुन्हा विठठलाला साखळी घातल्यावर पुन्हा माप जास्त झालेले आढळले.हे पाहून संत नरहरी सोनार पुरते गोंधळून गेले.माप बरोबर घेवूनही असे कसे झाले या विचारात पडले.शेवटी त्यांनी स्वत:च माप घ्यायचे ठरवले  त्यासाठी ते नाईलाजास्तव डोळ्यावर पट्टी बांधून मंदिरात विठ्ठलाच्या मूर्तीसमोर गेले.विठ्ठलाच्या कमरेला सोनसाखळी घालायला कमरेला हात लावला तर त्यांच्या हाताला व्याघ्रचर्मे जाणवली. सोनारांचे हात गळयापर्यंत गेले तर त्यांना गळ्यात शेष नाग असल्याचे जाणवले.नरहरी सोनारांनी आपल्या डोळ्यावरील पट्टी काढली बघतात तर काय समोर सावळ्या विठ्ठलाचीच मूर्ती होती.पुन्हा त्यांनी डोळ्यावर पट्टी बांधली परत पुन्हा तेच झाले यामुळे ते खूपच गोधळून गेले.शेवटी त्यांना आत्मज्ञान होवून त्यांच्या लक्षात आले की पांडुरंग परमात्माच भोलानाथ शंकर आहे.ईश्वर एकच आहे.सगळे देव विठ्ठलातच सामावलेले आहेत.पुढे आपल्या भक्तीने ज्ञानदेवांनी जी शैव आणि वैष्णव यांच्यामधील एकात्मतेची अपेक्षा केली, ती नरहरी महाराजांनी प्रत्यक्ष आपल्या आचरणाद्वारे पूर्ण केली.या 'कटिसूत्र' प्रसंगानंतर ते वारकरी (विठ्ठलोपासक) झाले, कारण त्यांना शिव आणि विष्णू यांच्यामधील अभेद जाणवला यानंतर ते विठ्ठलाच्या भक्तीमध्ये पुरते बुडून गेले.आपल्या अभंगात ते म्हणतात-

देवा तुझा मी सोनार । तुझे नामाचा व्यवहार ॥ १ ॥

देह बागेसरी जाणे । अंतरात्मा नाम सोनें ॥ २ ॥

त्रिगुणाची करुनी मूस । आंत ओतिला ब्रह्मरस ॥ ३ ॥

जीव शिव करुनी फुंकी । रात्रंदिवस ठोकाठोकी ॥ ४ ॥

विवेक हातवडा घेऊन । कामक्रोध केला चूर्ण ॥ ५ ॥

मनबुद्धीची कातरी । रामनाम सोनें चोरी ॥ ६ ॥

ज्ञान ताजवा घेउन हातीं । दोन्ही अक्षरें जोखिती ॥ ७ ॥

खांद्या वाहोनी पोतडी । उतरला पैलथडी ॥ ८ ॥

नरहरी सोनार हरीचा दास । भजन करी रात्रंदिवस ॥ ९ ॥

'देवा, मी तुझा सोनार आहे, आणि मी नेहमी तुझ्या नामाचाच व्यवहार करीत असतो. फुललेल्या निखाऱ्यांची शेगडी-बागेसरी म्हणजे माझा देह आहे. त्यात जीवाशिवाचं सोनं घातलेलं आहे. सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांची मूस मी तयार केली आहे आणि त्यात ब्रह्मारस ओतला आहे. जीवाशिवाच्या फुंकणीनं मी या धगधगत्या आगीत, ती शिलगावण्यासाठी, फुंक मारतो आहे. म्हणून त्यात माझ्या अंतरात्म्याचं सोनं तावून-सुलाखून निघतं आहे. त्या तप्त झालेल्या सुवर्णाला रात्रं-दिवस, ठोकाठोकी करून मी आकार द्यायचा प्रयत्न करतो आहे.'
संत नरहरी सोनाराच्या नावावर तसे फारच थोडे अभंग उपलब्ध आहेत. 'सवंगडे निवृत्ती सोपान मुक्ताई' 'शिव आणि विष्णू एकचि प्रतिमा' माझे प्रेम तुझे पायी' आणि देवा तुझा मी सोनार | तुझे नामाचा व्यवहार' अभंग प्रसिद्ध आहेत.
   संत नरहरी सोनार म्हणतात, आपण आपले तन-मन-धन अर्पून स्वीकारलेले काम निष्ठापूर्वक केले, तर यश, कीतीर्, वैभव आपल्या पायाशी लोळण घेणारच आहे. म्हणूनच 'यात अर्थ नाही, त्यात अर्थ नाही' असे म्हणत बसण्यापेक्षा जे काम स्वीकारले आहे, त्यालाच दिव्यत्वापर्यंत नेण्याची शिकवण त्यांनी आपल्या अभंगातून दिली.

काहीं करीना उपाय । दिवसें दिवस व्यर्थ जाय ॥ १ ॥

संसारीं नाहीं समाधान । न चुकती जन्ममरण ॥ २ ॥

शेण लोणी सोनें कांसें । एक मोले विके कैसें ॥ ३ ॥

दुर्जनसंग त्यागावा । संतसंग तो धरावा ॥ ४ ॥

नरहरी जोडोनियां कर । उभा सेवे निरंतर ॥ ५ ॥

असा कर्मयोगातून मोक्षाप्रत जाणारा भक्तीमार्ग त्यांनी लोकांना सांगितला.अशा या कर्मयोगी संत नरहरी सोनार यांना लक्ष लक्ष वंदन.

                                   ...प्रल्हाद दुधाळ. पुणे (९४२३०१२०२०).

मी एक नाट्य कलाकार.

मी एक  नाट्य कलाकार.
 माझा आणि नाटकाचा संबंध तसा मुळीच नव्हता.शाळेत असताना गावात एक नाटक कंपनी आली होती.दररोज एका नाटकाचा प्रयोग व्हायचा.शाळेच्या पटांगणावर या नाटकाचे प्रयोग व्हायचे.नाटकाचे तिकीट पन्नास पैसे होते.दररोज पन्नास पैसे खर्च करणे तर शक्यच नव्हते.माझा भाउ त्याकाळी वायरमन ची फुटकळ कामे करायचा.एम एस ई बी च्या वायरमनशी त्याची मैत्री होती या ओळखीच्या जोरावर मला ही नाटके फुकटात पाहायला मिळाली.आता सगळी नावे आठवत नाहीत पण या स्टेजवरच मी 'सती महानंदा' 'उमाजी नाईक' तसेच काही ऐतिहासिक नाटके पाहिली.खेड्यात यात्रा जत्रेत मुख्यत्वे तमाशा/लोकनाट्यात  वगाचे प्रयोग मी मन लावून बघायचो.तेव्हढाच माझा नाटक/लोकनाट्य या कलांशी संबंध आला होता.हायस्कूलमध्ये असताना आम्हाला विद्यासागर नावाचे शिक्षक होते.ते नुकतेच पुण्याच्या बालगंधर्व रंगमंदिरात  श्रीराम लागू यांचे 'नटसम्राट' व काशिनाथ घाणेकरांचे 'अश्रुंची झाली फुले' ही नाटके पाहून आले होते.त्यांच्यावर या नाटकांनी एवढी जादू केली होती की वर्गात ते दोन्ही नाटकांच्या प्रयोगाचे हुबेहूब वर्णन करत.नाटकातले  सगळे संवाद त्यांनी तोंडपाठ केले होते.संपूर्ण प्रयोग अगदी सर्व पात्रांसहित ते वर्गात जिवंत करायचे.त्यावेळी आपण एकदा तरी बालगंधर्व रंगमंदिरात जावून नाटक पाहायचेच हे मनाशी ठरवले होते पण त्या वयात माझ्यासाठी ते एक दिवास्वप्नच  होते!मी मिळेल त्या नाटकांची पुस्तके मात्र मन लावून वाचत होतो.
   पुढे शिक्षणासाठी म्हणून मी पुण्यात आलो.दररोज बालगंधर्व समोरच्या जंगली महाराज रस्त्याने सायकल चालवत मी कॉलेजमध्ये जायचो पण या तेथे जावून नाटक पहाणे हे स्वप्नच  राहिले.पुढे टेलिफोन खात्यात नोकरी लागली.नोकरीत थोडा स्थिरस्थावर झाल्यावर युनियन,कल्चरल प्रोग्रॅम या क्षेत्रांतील कर्मचार्यांशी मैत्री झाली.त्या काळी आमचे टेलिफोन खात्या कडून एक गरवारे करंडक एकांकिका स्पर्धा घेतली जायची.या स्पर्धेत पुण्यातील पोस्ट ,टेलिफोन,आर एम एस ची अनेक कार्यालये आपली एकांकिका बसवून सादर करायची.साधारण पाच सहा कार्यालयांच्या एकांकिका या स्पर्धेत उतरायच्या.अगदी उत्साहात ही स्पर्धा व्हायची.भरत नाट्य मंदीर,टिळक स्मारक मंदीर वा बालगंधर्व रंगमंदिरात ही स्पर्धा दरवर्षी घेतली जायची.
एकोणीसशे त्र्याऐंशी सालच्या या स्पर्धेत आमच्या ऑफिसतर्फे  'काच सामान जपून वापरा ' ही एकांकिका या स्पर्धेकरीता बसवायचे ठरले. प्राध्यापक माधव वझे (श्यामची आई या सिनेमात त्यांनी लहानपणी श्याम ची भूमिका केली होती.) याना दिग्दर्शन करण्यासाठी पाचारण करण्यात आले होते.वाडिया कॉलेजवर ते प्राध्यापक होते. एकांकिकेत काम करण्यासाठी कर्मचार्यांची नावे मागवण्यात आली होती.त्यामधून वझे सर पात्रयोजना करणार होते.माझा मित्र आजचा प्रसिध्द एकपात्री कलाकार दिलीप हल्याळ याने नाव दिले होते त्याच्या बरोबर मी अगदी सहजच पात्रांची निवड होणार होती त्या हॉल मध्ये गेलो होतो.वझे सर एका एका कलाकराला समोर बोलावून काही वाक्ये म्हणायला सांगायचे वेगवेगळ्या प्रसंगी ते वाक्य कसे म्हणावे लागेल ते सांगून तसे करून घेत त्यांच्या पसंतीला आलेल्या कलाकारांची एकांकिकेतील भूमिका निश्चित करत होते.त्यांनी अचानक मला पुढे बोलावले."मी सहज आलोय,मी काम करणार नाही ."असे मी त्यांना सांगितले व जागेवरच थांबून राहिलो.समोर आमचे काही अधिकारीही हजर होते.त्यातील एका अधिकाऱ्याने मला "काही हरकत नाही जा तू पुढे, नसले केले तरी आता सर सांगतात तसे करून दाखव."असे सांगितले.मला घाम फुटला होता.मी आत्तापर्यंत नाटकात भूमिका सोडा,एखाद्या भाषणाच्या स्पर्धेतसुध्दा भाग घेतला नव्हता.चार लोकांसमोर बोलायचा कधी आयुष्यात प्रसंगच आला नव्हता.या बाबतीत प्रचंड न्यूनगंड मला होता, अजूनही थोडाफार आहेच! पण साहेबाला कसे नाही म्हणायचे,म्हणून मी पाय ओढत पुढे गेलो! माधव वझे सरांना मी सांगायचा प्रयत्न केला पण तोपर्यंत त्यांनी एक वाक्य लिहिलेला कागद मला दिला.आणि म्हणाले हे वाक्य म्हणून दाखव.
मी वाक्य वाचून पाहिले.बापरे लिहिले होते ....प्रियकर त्याच्या प्रेयसी ला म्हणतो ..
"  मला तू खूप आवडतेस,मी तुझ्यावर प्रेम करतो !"
मी वाक्य मनातल्या मनात वाचल्यावरच मला घाम फुटला.अंग थरथरायला लागले होते.कसेबसे मी ते वाक्य तोंडातल्या तोंडात  उच्चारले.वझे सर म्हणाले" जरा जोरात म्हण" मी थोडा धीर एकवटून ते वाक्य बोललो."छान !" आणि नको नको म्हणताना एकांकिकेतील  प्रियकराची  भूमिका माझ्यावर अक्षरशः लादली गेली.या एकांकिकेत हेलन माझ्या  प्रेयसीची भूमिका करायची.तालमी सुरू झाल्या आणि माधव वझे सर प्रियकर प्रेयसी चा जो सीन होता त्याची तयारी आम्हा  दोघांकडून परत परत करून घ्यायला लागले."अजून चांगले व्हायला हवे" "अजून जीव ओत " तीच तीच वाक्ये तोच सीन सगळे संवाद पाठ झाले होते पण वझे सरांना अभिप्रेत असणारा प्रवेश काही रंगत नव्हता! त्या दिवशी तोच सीन त्यांनी आमच्याकडून अंदाजे वीस वेळा तरी करून घेतला असेल.एक झाले की परत परत तो सीन केल्यामुळे हेलन व माझ्या अभिनयात मोकळेपणा आला जो सरांना अभिप्रेत होता आणि एकांकिका  स्पर्धेत सादर करण्यासाठी तयार झाली.भरत नाट्य मंदिराच्या स्टेजवर गेल्यावर अंगात अभिनय संचारला आणि आमची एकांकिका प्रेक्षकांनी उचलून धरली.आमच्या तो लव सीन छान झाला.पुढे दरवर्षी या एकांकिका स्पर्धेत आमच्या कार्यालयातर्फे जी एकांकिका सादर व्हायची त्यात छोटी का होईना पण माझी भूमिका असायचीच."बच्चू बर्वेची अफलातून दिवास्वप्ने" "गुड बाय मिसेस होम्स" "टेन मिनिट्स टू डेथ" इत्यादी एकांकिका आम्ही बसवल्या व सादर केल्या.आमचा एक नाटकाचा ग्रुप तयार झाला."राजा नावाचा गुलाम "हे नाटक राज्य नाट्य स्पर्धेसाठी बसवले गेले.या नाटकाचे दिग्दर्शन रघुनाथ माटेसर यांनी केले होते.या नाटकात एक छोटीसी भूमिका मी केली होती.या आमच्या मित्रमंडळी पैकी अशोक अवचट,दत्ता भुवड ,संजय डोळे,दिलीप हल्याळ, वसंत भडके,असे मित्र  अभिनय वा दिग्दर्शन  क्षेत्रात पुढे  आले.त्यांचे यश पहाताना एक दिवस आपणही यांच्याबरोबर काम केले होते याचा अभिमान  वाटतो.फक्त एक हौस म्हणून मी या गोष्टीकडे पहात होतो.माझ्या आयुष्यातल्या प्राथमिकता वेगळ्या होत्या.अनेक पारिवारिक व आर्थिक समस्या व जबाबदाऱ्या  माझ्या समोर आ वासून उभ्या होत्या.कितीही मोह होत असला तरी मला रंगभूमीवर मिरवणे  परवडणारे नव्हते. हे आभासी जग आपल्यासाठी नाही याची जाणीव होती.आयुष्यात खूप मोठा पल्ला गाठायचा होता. मी स्टेजवर काम करायची हौस भागवून घेतली होती.त्यातला आनंद उपभोगला होता. वैयक्तिक आयुष्यात प्रगती करून घेण्यासाठी  प्रमोशन मिळवायचे  होते. प्रमोशन साठीच्या  खात्यांतर्गत परीक्षेला बसायचे होते त्यामुळे  मनाला मुरड घालून लवकरच मी नाटक मंडळीत न जाता  अभ्यासात रमायला लागलो. जवळ जवळ पाच वर्षे मी या चळवळीत राहिलो.स्टेजवर चे नाटक, स्टेज च्या मागचे वातावरण आणि एखादा प्रयोग झाल्यावरचा कल्ला.त्यातली झिंग व  होणारे संभाव्य  परिणाम व दुष्परिणाम  अगदी जवळून हे सगळ अनुभवता आला याचा नक्कीच  आनंद आहे.मला माझ्या मर्यादा माहीत होत्या.अभिनय हे माझे क्षेत्र कधीच नव्हते पण योगायोगाने या क्षेत्रातल्या दर्दी लोकांशी संबंध आला .स्टेजवर अभिनय करून पहाता आला त्यातली नशा अनुभवता आली हे माझे भाग्य समजतो.माझे अनुभवविश्व यामुळे नक्कीच समृध्द झाले.
                                                                          ..............प्रल्हाद दुधाळ .  

मी (पत्र) लेखक!

मी (पत्र) लेखक!

     माझ्या लहानपणी आजच्यासारखी संपर्काची साधने नव्हती. वाहतुकीचे महत्वाचे साधन म्हणजे बैलगाडी! त्या काळी गावात एखादीच सायकल असावी. गावात पुण्याहून मुक्कामाला एक एस.टी.ची बस यायची ती सकाळी पुण्याकडे जायची आणि दुसरी दुपारी अकराच्या दरम्याने यायची. तिच्यातून पोस्टाची पिशवी यायची म्हणून तिला पोस्टाची गाडी असे म्हणायचे.गावात पोस्टमन म्हणून गावचा गुरव काम करायचा.गावाला बारा वाड्या होत्या.बाहेर गावाहून आलेली पत्रे पोस्टमन वाड्या वस्त्यावरून गावातल्या शाळेत आलेल्या त्यातल्या त्यात हुशार मुलांच्याकडे देवून टाकायचे व मग तो मुलगा किंवा मुलगी पुढे पोस्टाचा बटवडा करायचे. आमच्या वाडीत आलेली पत्रे बऱ्याचदा मला दिली जायची.मग मी वाडीचा  पोस्टमन! ज्या कुणाची पत्रे असायची तेथे मी अगदी पोस्टमनच्या रूबाबात ती  पत्रे नेवून द्यायचो! त्या काळात  लिहायला वाचायला येणाऱ्या गावकऱ्यांची संख्या अगदीच मोजकी होती.अर्थातच वासरात लंगडी गाय शहाणी या न्यायाने आलेले पत्र वाचून दाखवायचे कामही मला करावे लागायचे.अगदी  तिसरी चौथीत असल्यापासुन अक्षरे जुळवून (गिचमिड अक्षर असले तरी) मी आलेली पत्रे  मागणीनुसार लोकाना वाचून दाखवायचो.त्यावेळी जास्त करून पोस्टकार्डावरच पत्रव्यवहार व्हायचे.काही  मोजकेच लोक अंतर्देशीय पत्राचा वापर करायचे. त्या काळी गावातले बरेच लोक मुंबईला मिलमध्ये कामाला असायचे ते घरच्या लोकाना पत्राचे उत्तर पाठवायला सोपे जावे म्हणून जोडकार्ड पाठवायचे.मग या जोडकार्डावर  पत्राला उत्तर लिहायचे काम सुध्दा त्या वयात माझ्याकडे यायचे! माझे मराठी अक्षर बरे असावे, कारण असे लोक जेंव्हा दिवाळी किंवा यात्रेला गावाकडे यायचे तेंव्हा माझ्या पत्रलेखनाचे आवर्जून कौतुक करायचे! हे पत्र लेखन बरेचसे बोली भाषेत असायचे.त्यात लिहायचे विषय व मजकूरसुध्दा मजेशीर असायचा! अनुभवाने मी पत्राचे काही मायने शिकलो होतो तेच मायने कौशल्याने नाती समजून घेत वापरायचो. उदाहरण द्यायचे झाले तर माझी एक चुलत चुलत काकू होती, तिचा सर्व पत्रव्यवहार माझ्याकडेच असायचा.ती जास्त करून आपल्या मुलीना पत्र लिहायला सांगायची. काकू मजकूर सांगायची –

लिही ‘ स न वि वि सुंदरबाय तुजे पतर मिळालं लिहिला मजकूर समजला आता तुजा पाय दुकायचा थांबला का. औशीद घेतल का नाय.पावण्याच बर हाये का.इथ आमी खुleft m yardशाल हाये तुमची खुशाली वरचेवर कळवने.काल शेरडी व्याली इकडन दोन दिसात  कुणी तिकड आल तर चिक पाठवील. बाळ्याला म्हणाव साळत जा.मामासारक   पतर लिवता याया पायजे.बाकी सगळ ठीक हाये पतराच उतर देवून खुशाली कळवत जा.घरातल्या मोठ्याना नमसकार लहानांना आशीरवाद.बाकी सगळ ठीकाय.कळावे .तुझी आय- मथुराबाय .”

   अशा अर्थाची वा थोडाफार मजकुरातला फरक असलेली बोलीभाषेतली  भरपूर पत्रे मी त्या काळी लिहीली आहेत.अनेकांची आलेली पत्रे वाचून दाखवलेली आहेत.अशिक्षित असणारे ते लोक माझे जवळचे  वा लांबचे चुलते, चुलत्या, आजोबा, आज्जी असे नात्यातले असायचे. अशा लोकांचा मी कौतुकाचा विषय असायचो.पत्र वाचायच्या वा लिहायच्या निमित्ताने अशा लोकांची अनेक आर्थिक  वा कौटूंबिक  सिक्रेट्स आपसूक मला कळायची.ते वय असे होते की वाचलेल्या वा पत्रात लिहिलेल्या अनेक गोष्टी त्या वयात मला कळायच्याही नाहीत. माझ्या या  पत्रलेखक वा वाचकाच्या भूमिकेमुळे अर्थातच माझे या बाबतीतले कौशल्य  माझे वय व शिक्षणातली इयत्ता वाढेल तसतसे वाढत गेले. त्यामुळेच बहुतेक मला शालेय जीवनात पत्रलेखन निबंधलेखन यात चांगले मार्क्स मिळायचे,शिवाय या चिमुरड्या अस्मादिकाला लोकांकडून मानही मिळायचा!

 .....प्रल्हाद दुधाळ (९४२३०१२०२०)

वर्गणी

        ही गोष्ट साधारणपणे 1982-83 मधील आहे त्यावेळी मी नुकताच नोकरीला लागलो होतो व पुण्यातल्या येरवडा भागात जेलजवळील नागपुर चाळ या वस्तीत रहात होतो.बहुतेक घरे पत्र्याच्या भिंती आणि मंगलोरी कौले अशा स्वरूपाची होती.तर त्या वस्तीत आमचे "छत्रपती शिवाजी मंडळ"होते.आम्ही पंचवीस तीस कार्यकर्ते या मंडळाचे क्रियाशील सभासद होतो.या मंडळातर्फे गणेशोत्सव,आंबेडकर जयंती,शिवजयंती जोशात साजरे केले जायचे.सर्व इद व क्रिसमस सुध्दा जोरात साजरे व्हायचे.त्या काळी अत्यंत गाजलेले चित्रपट आमच्या मंडळातर्फे रस्त्यावर आम्ही दाखवायचो.अर्थात या सगळ्यासाठी रहिवाशांकडून यथाशक्ती वर्गणी गोळा केली जायची.या मंडळाचा मी काही वर्षे खजिनदार होतो.अशाच एका गणेशोत्सवात आलेला हा अनुभव .....
गणेशोत्सव जवळ आला की दररोज संध्याकाळी आठ दहा कार्यकर्ते घेवून आम्ही मंडळाचे पावतीपुस्तक घेवून गल्लोगल्ली फिरायचो.कायम चांगले उपक्रम राबवत असल्याने बरेच रहिवाशी आनंदाने वर्गणी देत असत पण काही वस्ताद मंडळी आम्हाला मस्त गुंडाळत!
तर असेच आम्ही वर्गणी मागत फिरत होतो.एका घरी आम्हाला एक पन्नाशीचे गृहस्थ भेटले.
"काय नाव तुमच्या मंडळाचे ?"
"शिवाजी मंडळ "
"हा ,त्या दोन नंबरच्या गल्लीतले ना,चांगले चांगले पिक्चर दाखवता की तुम्ही.वर्गणी तर द्यायलाच पायजे !"
असे तोंडावर आमची कुणी स्तुती केली की अंगावर मुठभर मांस चढायच कार्यकर्तांच्या.आता इथे जरा बरी वर्गणी मिळणार असे वाटत होते .
"बर पोरानो कितीची पावती फाडायची?" गृहस्थ.
"एक्कावन्न ." आमच्यातल्या एकाने मोठा आकडा फोडला.आता निदान एकवीस तरी नक्की मिळणार हा हिशोब!
"हो हो चांगल काम आहे शिवाजी मंडळाचे,चला लिहा पावती."
"काका किती लिहू ?"
"किती म्हणून काय विचारता? फाडा की एक्कावणची!"
मी आनंदाने पावतीवर आकडा टाकला रू.51/-, अक्षरी रुपये एक्कावण फक्त .
"नाव काय लिहू ?"
"लिही ..सर्जेराव भगवानराव जगताप"
मी वळणदार अक्षरात नाव लिहिले .आज पहिलीच पावती मोठ्या रकमेची होती.मंडळ एकदम खुशीत!
मी रुबाबात पावती फाडली .सर्जेराव काका कडे दिली.
सर्जेरावानी पावती घेतली,त्यावरचे नाव व आकडा जोरात वाचला आणि सर्जेराव दिलखुलास हसले...
पावती परत माझ्यासमोर उलटी धरून सर्जेराव बोलले ..
"पोरा ,आता मागे लिही ...येणे !"
गणेश चथुर्थीला सकाळी यायचे आणि रोख एक्कावण घेवून जायचे,काय? पावती राहुदे माझ्याकडे! चला आता पुढच्या घरी....."
आम्हा कार्यकर्त्यांची तोंडे बघण्यासारखी झाली होती!
.......प्रल्हाद दुधाळ (9423012020)

शिक्षकदिनाच्या निमित्ताने ......

शिक्षकदिनाच्या निमित्ताने ......
कविवर्य नामदेव ढसाळ आपल्या एका कवितेत म्हणतात ..
“ वह्या पुस्तकाची ओझी वाहिली नसती तर गावची गुरे वळली असती!”
शिकलो नसतो तर माझ्यासारख्या माणसाच्या आयुष्याचे काय झाले असते ते सांगणारी ही ओळ आहे.जर शाळेत गेलोच नसतो तर नक्कीच गावची  गुरे वळली असती!
ही गोष्ट १९६५ च्या दरम्यानची आहे त्यावेळी आमच्या गावात “शेती शाळा परिंचे” ही  जिल्हा परिषदेची शाळा होती.शाळेचे तिसरीपर्यंतचे वर्ग शाळेच्या कौलारू इमारतीत व रामाच्या देवळात भरायचे.चौथी ते सातवीचे वर्ग मात्र गावातल्य  दोन मजली भल्यामोठ्या परांजपे वाड्यात भरायचे.विशेष म्हणजे या शाळेची शेतीही होती.
       गावातली कोणती कोणती मुले सहा वर्षाची झाल्यासारखी वाटतात यावर शाळेच्या शिक्षकांचे बारीक लक्ष असायचे.जून महिन्याच्या सुरुवातीला अशा पोरापोरींचा शोध घेऊन त्यांना पहिलीच्या वर्गात घातले जायचे.बहुतेक मुलांची जन्मतारीख शिक्षक स्वत:च ठरवायचे व रेकॉर्डवर लिहिली जायची, साधारणपणे एक जून आणि सहा वर्षापुर्वीचे साल टाकून द्यायचे! अशाच एका मोहिमेत आमचा शाळाप्रवेश झाला! 
       पहिल्या दिवशी रिकामाच शाळेत गेलो होतो. माझ्यासारखीच बरीच मुले व मुली वर्गात होती.शेणाने सारवलेल्या जमिनीवर बसवले होते.एक खापराची पाटी आणि पेन्सीलचा तुकडा या  वस्तू मला “कुचेकरबाई” ज्या आमच्या वर्गशिक्षिका होत्या, त्यांनी दिल्या.हातात प्रथमच पाटी पेन्सिल मिळाली होती,त्यावर इतर मुलांचे बघून रेघोट्या ओढत बसलो.कुचेकर बाईनी फळ्यावर मोठ्या अक्षरात ‘अ ‘ काढून ठेवला होता व त्या प्रत्येकाने पाटीवर तसा अ काढावा म्हणून सांगत होत्या पण वर्गात एवढा गोंधळ चालू होता की त्या काय सांगताहेत ते कळत नव्हते.माझ्या जवळ येऊन बाईनी माझ्या हातात पेन्सिल धरायला लावली  व माझा हात धरून  पाटीवर मोठा ‘अ ‘ काढला,ती माझ्या आयुष्यातली  पहिली अक्षर ओळख! बहुतेक माझा शिकायचा वेग बरा असावा,कारण लवकरच मी कुचेकर बाईंचा लाडका विद्यार्थी झालो होतो! दुसरीत गेलो आणि बाईंची बदली झाली.मग मला माझे दुसरे शिक्षक म्हणून मिळाले “वसंत गुरुजी” व ‘दीक्षित बाई”! मग तिसरी पर्यंत तेच माझे शिक्षक होते.अभ्यासाकडे त्यावेळी माझा नैसर्गिक ओढा असावा,कारण लवकरच माझे अक्षर वळणदार झाले.शिकवलेले लगेच आत्मसात केले जायचे.पाढे व सगळ्या कविताही पाठ असायच्या.चौथी ते सातवी शिकवायला आम्हाला दोन शिक्षक होते.एक होते “भुजंग गुरुजी” (भुजंगराव जाधव) व “नवले गुरुजी”.ते दोघे आळीपाळीने आम्हाला सगळे विषय शिकवायचे.पांढरे धोतर.पांढरा शर्ट व गांधी टोपी असा या दोघांचा पेहराव असायचा.या दोन्ही शिक्षकांनी माझ्यावर भरपूर मेहनत घेतली त्यामुळेच मी पी.एस.सी. परीक्षेत केंद्रात पहिला आलो.मला हायस्कूल स्कॉलरशिपही मिळाली.पुढे आठवीसाठी गावातच रयत शिक्षण संस्थेच्या  ‘कर्मवीर विद्यालयात” गेलो.त्यावेळी आठवीपासून इंग्रजी हा विषय होता.इंग्रजी शिकवायला आडनावच “विद्यासागर” असणारे शिक्षक लाभले.त्यांच्या शिकविण्याच्या पद्धतीमुळे इंग्रजीची भीती कुठच्या कुठे पळाली.आठवी ते दहावी तीन वर्षे ते माझे या विषयाचे शिक्षक होते व त्यांनी माझ्यावर घेतलेल्या मेहनतीमुळे मी इंग्रजी विषयात बोर्डात पहिल्या पाचात होतो! त्यांनी मला इंग्रजीच शिकवले असे नाही तर मराठी वाचनाची आवड लावली.नटसम्राट,अश्रूंची झाली फुले सारखी नाटके त्यांनी साभिनय म्हणून दाखवली होती.अनेक गाजलेल्या कवींच्या कविता त्यांनी अभ्यासक्रमात  नसतानाही  इंग्रजीच्या तासात शिकवल्या! माझ्यावर त्यांच्यामुळे सकस वाचनाचे व पुढे थोडेफार लिखाणाचे संस्कार झाले.याच काळात शाळेत शिकत असताना आदरणीय असे श्री ससे,अरणकल्ले,कदम,सगरे,बर्गे,पडवळ,जगताप,साळुंखे असे आपापल्या विषयातले निष्णात अत्यंत सेवाभावी शिक्षक लाभले.त्यांनी नुसतेच शिकवले नाही तर वेळोवेळी आर्थिक,मानसिक मदतही केली म्हणून आज जो काही आहे तसा मी घडलो.पुढच्या आयुष्यात शिकणे थांबेल की काय अशी परिस्थिती तयार झाली आणि निरेच्या महात्मा गांधी विद्यालयाचे मुख्याध्यापक भोसलेसर देव होवून मदतीला धावले. त्यांनी फी तर माफ केलीच; पण शाळेतर्फे भाड्याने खोली घेवून दिली.'रयत' च्या शिक्षकांनी त्या संस्कारक्षम वयात जे स्वाभीमानाचे व स्वावलंबनाचे धडे दिले ते पुढे आयुष्यभरासाठी उपयोगाला येत आहेत! काँलेजात व नोकरीत अनेक प्राध्यापक व अधिकारी मार्गदर्शकाच्या भुमिकेत भेटले. आयुष्याची लढाई कशी लढायची याचे ज्ञान देणारे गुरुजन व गुरूतुल्य मित्र भेटले त्यांनी मन लावून निस्वार्थीपणे जगणे शिकवले म्हणूनच जगाचा व्यवहार  शिकू शकलो.शालेय शिक्षण चालू असताना संस्कारक्षम वयात भेटलेल्या त्या शिक्षकांचे आयुष्यात स्थान सर्वोच्च  आहेच;पण आयुष्यात वेगवेगळ्या टप्प्यावर मार्गदर्शक म्हणून भेटलेली सगळी माणसे म्हणजे माझे शिक्षकच की!
आजच्या या शिक्षकदिनी माझे आयुष्य घडण्यात ज्यांचा अत्यंत मोलाचा वाटा आहे 'त्या' तमाम शिक्षकांना शिक्षक दिनाच्या निमित्ताने त्रिवार वंदन!      
     ....प्रल्हाद दुधाळ. (०५ सप्टे.).