डॉक्टर

त्यावेळी माझा मुलगा लहान होता.तो खूपच गप्पा मारायचा.समोर अनोळखी अबोल व्यक्ती असली तरी तो त्याला प्रश्न विचारून बोलायला भाग पाडायचा! वयाच्या मानाने त्याचे बरेचसे प्रश्न इतके मुद्देसूद असायचे की समोरच्या माणसाची बोलती बंद व्हायची. आमच्या बिल्डींगमधेच एका नव्यानेच बी ए एम एस झालेल्या डॉक्टरांनी दवाखाना चालू केला होता. त्या डॉक्टरांचे जे काही पहिले लकी पेशंट होते त्यापैकी हा एक होता.थोडक्यात, याच्या गप्पागोष्टीमुळे त्यांचा हा लाडका पेशंट होता.किरकोळ तक्रारींसाठी आम्ही त्याला त्यांच्याकडे घेवून जायचो.जेव्हा कधी त्यांच्याकडे जायचो याच्यासाठी  वेटींग करायची गरज भासायची नाही! डॉक्टर  त्याला डायरेक्ट आत बोलवायचे.त्यालाच प्रश्न विचारून औषधे ठरवायचे आम्ही फक्त तो बरोबर सांगतोय ना एवढेच बघायचो. हे डॉक्टर पुढे तेथून  घर बदलेपर्यंत आमचे फॅमिली डॉक्टर होते.अगदी परिवाराच्या सदस्याप्रमाणे आमचा स्नेह अनेक वर्षे होता.
   एकदा आमच्या या बाळाला किंचित ताप आला होता म्हणून या डॉक्टरसाहेबांकडे जायचे ठरवले. आम्ही तयार होइपर्यंत हा खाली त्यांच्या दवाखान्यात पोहोचला होता. मी दवाखान्यात पोहोचलो तर हा तिथल्या रिसेप्शनवर असलेल्या बाईला प्रश्न विचारत होता.
 " काका अजून का नाही आले?"
 " अरे बाळा आज ते येणार नाहीत."
 " का नाही येणार?"
 " अरे आज त्यांना ताप आलाय!"
  " काका डॉक्टर आहेत ना?'
   " हो रे बाळा..."
    " डॉक्टरला ताप कसा काय येईल?"
    " अरे डॉक्टर सुध्दा आजारी पडतो की!"
     " खोट नका सांगू, काकांना कसा ताप येईल, डॉक्टर   कधी आजारी नाही पडतं काही!"
त्याने हे वाक्य अशा काही अविर्भावात म्हटले की त्या बाईला काही बोलावे हे कळेनाच! मी पुढे जावून त्याला समजावले पण त्याचे म्हणणे कायम होते ...
" डॉक्टर कधी आजारी पडत नाही!"
 शेवटी मी हार मानली आणि त्याला डॉक्टरकाका आल्यावर त्यांनाच विचार असे समजावून घरी नेले. क्रोसीन देवून त्याला झोपवले.तो बरा झाला.पुढे दोन तीन दिवस तो सारखा खाली जावून डॉक्टर आलेत का बघत होता.तिसऱ्या दिवशी एकदाचे काका सापडले.त्याला डॉक्टर आजारी पडू शकतो हे पटलेले नव्हते! तो डायरेक्ट डॉक्टरच्या केबीनमधे घुसला. दोन्ही हात मागे बांधून त्याने विचारले ...
" काका, डॉक्टर कधी आजारी असतात का?"
 " हो, कधी कधी आजारी पडतात की!"
 " तुम्हाला ताप आला होता?"
" हो आला होता ना!"
आता मात्र हा बिघडला ...
" मग तुम्ही कसले डॉक्टर ???"
मोठा प्रश्न फेकून तो सरळ घरी आला.
पुढचे दोन दिवस त्याला" डॉक्टर म्हणजे शेवटी माणूसच असतो, त्यालाही आजारपण येवू शकतं, त्यांच्यापेक्षा मोठ्या जास्त शिकलेल्या डॉक्टरांच्याकडे जावून औषध घ्यावे लागते!" हे समजावले तेव्हा कुठे त्याचे प्रश्न संपले!
 Happy Doctors Day!
..... प्रल्हाद दुधाळ.

प्रेरणा

प्रेरणा...

 माणसाला आयुष्यात प्रगती साधण्यासाठी कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे प्रोत्साहन मिळण्याची आवश्यकता असते.अगदी नुकतंच चालायला किंवा बोलायला लागलेल्या मुलाला त्याचे वडीलधारे प्रोत्साहन देत असतात.आपल्याकडे लहान मुलाला अंगाईगीत म्हणून जोजावले जाते.तसेच बडबडगीते  शिकवून वेगवेगळ्या शब्दांची ओळख करून द्यायची पध्दत आहे. लहान मुलांची श्रवणशक्ती तसेच निरीक्षण शक्ती एकदम तीक्ष्ण असते.आजूबाजूला घडणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीचे मुले निरीक्षण करत असतात.सभोवताली असणाऱ्या माणसांच्या विविध हालचाली व बोलण्याचे अनुकरण ही चिमुरडी करत असतात. शाररीक व मानसिक पातळीवर त्याचा विकास होत असताना त्याला अनेकांचे प्रोत्साहन मिळाल्याने त्यांची प्रगती होत असते.चांगले संस्कार मिळाले तर त्या मुलांच्या प्रगतीचा वेग वाढलेला आढळतो. संस्कारक्षम वयात आजूबाजूला चांगली माणसे लाभणे ही नशिबाची गोष्ट आहे.अनेकांना असे संस्कार लहानपणी मिळत नाहीत पण उपजत निरीक्षणशक्तीच्या जोरावर हे छोटे जीव चांगल्या सवयी अंगिकारतात व जीवनात प्रगती साधू शकतात.
  आज या शब्दाची आठवण झाली ती एका फेसबुक गृप वर चाललेल्या चर्चेवरून, विषय होता की तुम्हाला आयुष्यात कोणा कोणाकडून प्रेरणा मिळाली? मी जेव्हा या विषयावर विचार करायला लागलो तेव्हा लक्षात आले की मी व्यक्तिश: आयुष्यात जे काही मिळवले ते काही एकाच व्यक्तीच्या प्रोत्साहनाने किंवा एका विशिष्ट व्यक्तीच्या प्रेरणेने मिळालेले नाही त्यामुळे एका ओळीत या विषयावर काही लिहिणे शक्य नाही.डोळ्यासमोर असंख्य नावे तरळून गेली मग ठरवले की चला आपल्या या प्रेरणास्रोतांचा आढावा घेऊ या का?
  माझ्या बाबतीत बोलायचे झाले तर माझ्या जडणघडणीत माझ्या आईचा मोलाचा वाटा आहेआयुष्यात कोणतीही वाईट परिस्थिती येवो विचलीत न होता ती  हाताळण्याचे प्रचंड  कौशल्य तिच्याकडे होते. त्या कौशल्याची देणगी मला तिच्याकडून मला मिळाली आहे तिच्याकडे थोडा कोपिष्टपणा होता पण वडीलांकडे असलेला शांतपणा मला वारशात मिळाला. वास्तवात जगण्याची शिकवण मला पालकांकडून मिळाली. मी तेरा चौदा वर्षांच्या असताना पितृछत्र हरपले.मी त्यांचे शेंडेफळ होतो.प्रचंड प्रतिकूल परिस्थितीत आईने वाढवले अर्थात कोंड्याचा मांडा करून कसे जगता येते याची शिकवण परिस्थितीमुळे मिळाली.तडजोड करत जगायला शिकलो ते तेव्हाच!
   अक्षरओळख झाली आणि लिहावाचायची प्रेरणा मिळाली ती प्राथमिक शाळेतल्या कुचेकर बाई, वसंत गुरूजी,भुजंग गुरूजी यांनी सुरूवात तर छान करून दिली होती पण मिळेल ते वाचायची सवय खूप चांगले संस्कार करत राहीली.पुढे हायस्कूल जीवनात विद्यासागर सर भेटले त्यांनी मराठी आणि इंग्रजी शिकवले त्यांच्या प्रोत्साहनामुळे मी मराठी साहित्यातली गाजलेली पुस्तके वाचनाची आवड जोपासली.इंग्रजी विषयात बोर्डाच्या मेरीटलिस्टमधे आलो ते या सरांच्या कुशल शिकवणीमुळे! ससेसर अरणकल्लेसर,पडवळसर,कदमसर असे दिग्गज शिक्षक लाभले त्यांच्या प्रेरणेमुळे शैक्षणिक प्रगती साधली गेलीच पण जगायलाही शिकविले.

थोरली विहीर ... एक गुढ!

थोरली विहीर...एक गुढ!
   मुख्य रस्त्यावरून आमच्या वाडीत जायला अत्यंत अरूंद असा रस्ता आहे. या रस्त्याने आत वळले की एका छोट्या पुलावर आपण अलगद उतरतो.तिथे पुल आणि ओढ्याच्या सांध्याला गावाच्या पाणी पुरवठ्यासाठीची  विहीर दिसते. उंच कठडा असलेली ही विहीर अगदी अलिकडे म्हणजे वीसेक वर्षापुर्वी खोदली गेली आहे. अरूंद रस्त्याने आपण अजून थोडे पुढे गेलो की रस्त्याच्या  दोन्ही बाजूला दोन विहीरी दिसतात त्यातल्या एका विहीरीला तर कठडाही नाही आणि मी लहानपणापासून बघतोय की ती वापरातही नाही. दुसऱ्या बाजूची विहीर म्हणजे पदुबाईची विहीर. या विहीरीच्या बाजूला अगदी छोटेसे पदुबाईचे मंदीर आहे म्हणून ती पदुबाईची विहीर!या विहीरीवर माझ्या लहानपणी मोट चालायची. मोट चालू असताना चाकाचा येणारा कुई कुई आवाज आणि खड्या आवाजातली मोटेवरची गाणी अजूनही कानात घुमतात.आधी डिझेल पंप आणि नंतर  गावाला वीज आल्यावर विजेचे पंप आले आणि या मोटेवरच्या गाण्यांचा व चाकांच्या आवाजाला गाव विसरून गेलं. या दोन विहीरीच्या मधे जेमतेम आठ दहा फुटाचे अंतर आहे त्यातली एक ओसाड व आत  झाडे वाढलेली विहीर पाहून गावाला पहिल्यांदा आलेला पाहूणा घाबरतोच इथल्या लोकांना मात्र या धोकादायक रस्त्याची सवय झालेली आहे!
  या विहीरींपासून ओबडधोबड रस्त्याने आपण थोड्या चढण असलेल्या रस्त्याने पुढे निघतो आणि अचानक समोर आलेल्या थोरल्या विहीरीकडे बघून दचकतो! एका बाजूला रस्त्याच्या पातळीवर असलेली ही थोरली विहीर आणि दुसऱ्या बाजूला जुन्या पडलेल्या घराची भिंत या दोन्हीच्या मधून जेमतेम एक गाडी जाईल एवढा निमुळता खडबडीत रस्ता, नवख्या ड्रायव्हरला हमखास वाटते अरे आपली गाडी चुकून या विहीरीत तर कलंडणार नाही ना?
गेले कित्येक वर्षे हा रस्ता तसाच आहे आणि ही थोरली विहीरही तशीच आहे!
     ही जुनी विहीर गेल्या कदाचित ऐंशी ते शंभर वर्षापासून वापरात नसावी. ही विहीर सार्वजनिक आहे.भल्या मोठ्ठ्या दगडात अगदी तळापर्यंत बांधकाम असलेली ही विहीर आता जरी पडीक असली तरी कदाचित एके काळी आजूबाजूच्या कित्येक शेतांसाठी जीवनदायिनी असेल. इथेही आठ दहा मोटा एकावेळी चालत असतील. या विहीरीला थोरली विहीर का म्हणतात  हे खात्रीने सांगू शकणारे सध्या कुणी हयात नाही पण कदाचित सर्वात जुनी एकमेव विहीर म्हणून हीला थोरली विहीर म्हणत असतील. नंतर खोदली म्हणून कोणत्या विहीरीला धाकटी विहीर असे नाव असल्याचे मात्र ऐकिवात नाही,असो.कदाचित सर्वात थोरल्या घराण्याची  म्हणूनही ही थोरली असेल!
    या विहीरीबद्दल एक आख्यायिका आहे. इंग्रज सरकारला हवा असलेला एक क्रांतिकारी इथल्या शेतात कित्येक दिवस लपून बसला होता. या गावच्या लोकांनीच त्याला आसरा दिलेला होता. इथले लोक त्या पापा नावाच्या फरारी म्हणून घोषित असलेल्या क्रांतिकारकाराला खाणेपिणे पुरवायचे. तर कित्येक दिवस हा पापा इथल्या शेतात लपून बसला होता म्हणे. एक दिवस मात्र कुणीतरी फंदफितुरी केली आणि पापा पोलिसांच्या हाताला लागला. पोलिसांनी पापाला हाताला काढण्या बांधून शेतातून बाहेर आणला.अरूंद पायवाटेने पोलीस त्याला घेवून चालले होते. या विहिरीच्या काठवरून जात असताना प्रचंड शक्तीमान असलेल्या पापाने त्याला बांधलेल्या काढणीला हिसका दिला आणि विहीरीत स्वतःला झोकून दिले! काढणीचे दुसरे टोक पोलीसाने स्वत:च्या हाताला बांधले होते त्यामुळे पापाबरोबर तो पोलीसही विहीरीत पडला. त्या काळी विहीरीला खूप पाणी होते. पापा त्या पाण्यात बुडून मेला मात्र अर्धमेल्या पोलीसाला इत्तरानी वाचवले! कुणी म्हणतात की हा पापा पत्रिसरकारशी संबंधीत होता, पण खात्रीशीर माहिती कुणाकडेच नाही!
     ही थोरली विहीर मात्र आता कचराकुंडी झाली आहे. कुणी जाणीवपूर्वक तिला बुजविण्याची शक्यता नाही कारण त्यासाठी बऱ्यापैकी खर्च करावा लागेल पण आपल्या पोटात कचरा साठवत साठवत ही एक गुढ असलेली थोरली विहीर काही वर्षानंतर इतिहासजमा होईल हे मात्र नक्की!( ऐकिव माहीतीवर आधारीत)
    ...... प्रल्हाद दुधाळ.

फादर्स डे ...

      काय आहे की मदर्स डे/ फादर्स डे च्या निमित्ताने फेसबूकवर पडलेल्या आई वडीलांच्या बरोबर काढलेल्या सेल्फी आणि प्रेमाने ओसंडून वाहणाऱ्या पोस्टी वाचल्या की वाटतं की लोक उगीच नव्या पिढीच्या नावाने बोंब मारतात!खरचं किती प्रेम आहे प्रत्येक चाईल्डला  त्यांच्या पॅरेंट्सबद्दल,मग तो मुलगा असो किंवा मुलगी! पण काय आहे ना, लोकांना ना  कायम असा  काहीतरी चघळायला विषय लागतो, उगीच बदनाम करतात मुलांना झालं!
   काल फादर्स डे होता तर आमच्या शेजारी जे देशपांडे काका काकू रहातात ना त्यांची मुले फादर्स डे साजरा करायला आली होती. बापरे, मिठाया काय, श्रीखंडपूरी काय, साग्रसंगीत जेवणाचं पार्सलच घेवून आले होते.एरवी ही दोन म्हातारी माणसेच घरी असतात,घर कसं  ओस असतं; पण काल फादर्स डे च्या निमित्ताने त्यांचं घर कसं नातवंडांनी हसतं खेळतं गोकूळ झालं  होतं! मस्त एंजॉय केलं सर्वांनी. प्रत्येकाने या दोघांच्याबरोबर सेल्फी काय  काढल्या, एकमेकांना आग्रहाने खाऊ काय घातलं, चांगला दोन तास धिंगाणा घालून दणक्यात साजरा झाला की फादर्स डे! तिथल्या तिथे प्रत्येकाने आपापलं फेसबुक स्टेट्ससुध्दा अपडेट करून टाकलं! देशपांड्यांचा धाकटा त्याच्या बायकोला सांगत होता ...
" मी ना आत्ताच आईबरोबरही सेल्फी घेवून टाकले, आता  परत मदर्स डे ला इकडे यायचं झंजट नको, काय!"
आपला नवरा कित्ती हुषार आहे ना, असा विचार करून बायकोने काय स्टाईलमधे त्याला स्माईल दिले ना की बस्स!
  त्यांच्या पोरांनी असा एकदम धुमधडाक्यात फादर्स डे साजरा केला तरी देशपांडेबाई मात्र  दुसऱ्या दिवशी बडबडत होत्या...
" काय तर म्हणे फादर्स डे साजरा केला, आता दिवसच घाला म्हणाव आमचे मेल्यांनो! अहो जेवण आणायचे ते आमची पथ्ये बघून तरी ना,आणले आणि स्वत:च खाल्ले! सगळं मेलं  वावडं असलेलं जेवण आणलं होतं! एकही घास नाही खाऊ शकलो आम्ही दोघेही!"
       तर अशी ही जुनी पिढी! एकदम खडूस! सालं त्यांना कौतुकच नाही आपल्या पोरांच!
           ...... प्रल्हाद दुधाळ.
                  ( काल्पनिक)

हजामत.

हजामत.
आता माहीत नाही पण पूर्वी गावाकडे परंपरागत बलुतेदार पद्धत आस्तित्वात होती.या पद्धतीमध्ये गावातली कामे “पेंढी” वर करून घेतली जायची. (कदाचित इत्तर ठिकाणी याला वेगळे नाव असेल,गावातले मोठे शेतकरी बलुतेदारांना वर्षाला काही ठराविक पायल्या धान्य वा काही रक्कम द्यायचे व त्याबदल्यात त्या शेतकऱ्याची वर्षभराची सगळी कामे त्या संबंधीत बलुतेदार मोफत करून द्यायचा!) या पद्धतीप्रमाणे समजा त्या घरातली कुणाची चप्पल दुरुस्त करायची झाली तर संबंधीताकडून ती दुरुस्त केली जायची, शेतातल्या अवजारांची दुरुस्ती सुतार, लोहार गरजेप्रमाणे करून द्यायचे,ठरलेला नाभिक त्या घरातील पुरुषांची हजामत करून द्यायचा, कोंबडी बकरी कापायचे काम गावातला मुलानी करायचा.अशा कामाच्या मोबदल्यात वर्षातून एकदा पेंढी (धान्य ई.) हाच काय तो मोबदला त्यांना मिळायचा. बड्या शेतकऱ्यांककडून अशी पेंढीची पध्दत सर्रास वापरली जायची.
छोटे शेतकरी मात्र आपली कामे रोखीने करून घ्यायचे.आज बहुतेककरून ही पेंढीची पद्धत नामशेष झाली असावी. 
मी अल्पभूधारक घरातला होतो त्यामुळे माझी कामे रोखीनेच करून घ्यावी लागायची.
मी शाळेत शिकत असतानाची ही गोष्ट आहे. त्या दिवशी माझा वर्गमित्र बाळया आणि मी,दोघांनाही शाळेतल्या मास्तरांनी केस कापून घ्यायला सांगितले.बाळया गावातल्या मोठ्या जमीनदार घरात जन्मलेला होता. दुसऱ्या दिवशी आम्ही दोघेजण एकाच वेळी केस कापायला शंकरकाकाच्या दुकानात गेलो.त्या काळी पंचवीस पैशात कटिंग करून मिळायची तर तुळतुळीत गोटा पंधरा पैशात करून मिळायचा! 
आमचे बाळ्यासारखे ‘पेंढी’ खाते नव्हते.माझे कटिंगचे पैसे रोख मिळणार असल्याने शंकरकाकाने मला लगेच कटींगच्या खुर्चीत बसवलं.
“ काय रे गोटा करायचा ना?” काकाने विचारले.
“ नाहीSSनाही, कटिंग करायचीय.” मी घाईघाईनं बोललो.न जाणो बोलता बोलता अर्ध्या डोक्यावरून शंकर काकाचा वस्तरा फिरायचा!
“चार आणे आणल्यात ना?”
“हो आणल्यात ना!” मी घाईघाईने खिशातली पावली काकाला दाखवली!
आता काकाने हातातला वस्तरा ठेवला आणि मशीन घेतली. सावकाश कट कट करीत मशीन चालू लागली.डोक्यावरच्या केसांचा बदलता आकार आरशात दिसायला लागला. काकांनी माझे व्यवस्थित केस कापले.वस्ताऱ्याने मानेच्या बाजूलाही कोरून कोरून आकार दिला.कापलेले केस झटकून पाण्याचा फवारा मारला आणि टॉवेलने मस्तपैकी डोके पुसून दिले.भांग पाडून दिल्यावर मागून आरसा दाखवला.शंकरकाकाने माझी कटिंग भलतीच मन लाऊन केली होती. आरशात बघितले,आता मी मस्तच दिसत होतो! 
बाळया बाकड्यावर बसून पंधरावीस मिनिटे मान वाकडी वाकडी करून माझ्या डोक्यावरची चालू असलेली कारागिरी मन लावून बघत होता. कटिंग झाल्यावर मी ऐटीत खिशातले चार आणे काढून शंकरकाकाला दिले आणि बाकड्यावर बाळयाशेजारी जावून बसलो.
शंकरकाकाने खुर्ची झटकली आणि बाळ्याला म्हणाला-
“चल, बस रे आता तू .” 
 बाळयाही ऐटीत खुर्चीवर बसला. शंकराकाकाने काही विचारण्यापुर्वीच बाळ्याने शंकराकाकाला फर्मान सोडले ...
“ माझीसुध्दा त्याच्यासारखीच कटिंग करा बर का!”
“ त्याच्यासारखीच कटिंग करतो हा बाळया तुझी, डोळ्यात केस जातील,खुर्चीवर डोळे मिटून शांत बस!”
शंकरकाकाने वस्ताऱ्याला भिंतीवर लावलेल्या पट्ट्यावर घासून घेतले.बाळ्याच्या डोक्यावर पाण्याचा फवारा मारला आणि त्याची मान पकडून वस्तरा या टोकापासून त्या टोकापर्यंत फिरवला! बाळ्याच्या तोंडातून शब्द येण्यापूर्वीच शंकरकाकाने बाळ्याचे चकोट करायला सुरुवात केली होती
!बाळ्याने “काका कटिंग करा ना,म्हणेपर्यंत वरचे टक्कल उघडे झाले होते!”
बाळया रडायला लागला पण पुढच्या पाच मिनिटांत बाळ्याचा चमनगोटा करून झाला होता!
“मला कटिंग करायची होती ना, मग गोटा का केलाss” म्हणून बाळ्याने भोकाड पसरले.
“ तुला कटिंग पायजेल काय? जा दादाला सांग दोन वर्षाची पेंढी रहायलीय ती द्यायला, आणि हे बघ पुढच्या वेळी याच्यासारखे रोख चार आणे घेवून ये मग देतो याच्यासारखी कटिंग करून,काय?” 
“चला निघा आता!” 
मुकाट्याने बाळया बाहेर पडला.
मला उगीचच आपण रोख पैसे देतो याचा अभिमान वाटला!
..... प्रल्हाद दुधाळ.

माझे बदलते आदर्श ..

माझे बदलते आदर्श ..
   लहानपणी थोडफार कळायला लागलं की संस्कारक्षम लहान मूल आजूबाजूच्या माणसांचं अनुकरण करायला लागतं. शेतकऱ्याच मूल शेतात व घरात चालणाऱ्या कामांच निरिक्षण करत रहातं आणि मग अनुकरणाच्या टप्प्यावर ते जे खेळ खेळते त्यात  बैलगाडी, नांगरणी, खुरपणी, गुरांच्या धारा काढणे, गोठ्यातल्या जनावरांना चारा टाकणे वा  पाणी पाजणे अशा शेतकामाशी संबंधीत बाबीवर आधारीत असतात. एखाद्या दुकानदाराच्या पोराने लहानपणापासून दुकानातले वाणसामान खरेदीसाठी  येणारी गिर्हाईक तसेच  मालाच्या बदल्यात मिळणारा पैसा पाहीलेला असतो, मग तो मित्रांशी खेळताना दुकान दुकानच खेळताना दिसतो! एखाद्या नोकरीला जाणाऱ्या पालकाच्या मुलाच्या खेळण्यात त्याने त्याच्या वडीलांची ऑफीसला जाण्याची नक्कल हुबेहूब उतरवलेली आपण बघत असतो.घरात जसे बोलले वागले जाते याचा कळत नकळत परिणाम घरातल्या लहान मुलाच्या जडणघडणीवर होत असतो; किंबहूना त्याला दिसणारी त्याच्या भोवती वावरणारी माणसे  त्या त्या वयात त्याच्यासाठी आदर्शवत असतात.मग एखादा मुलगा आपल्या बापाची नक्कल म्हणून तंबाखू  मळायची  व  तोंडात टाकायची लकब  सहजपणे आत्मसात करतो. या  आदर्श लोकांसारखे बनायचा प्रयत्न मग केला जातो.लहान  मुली स्वयंपाक घरातल्या ॲक्टीविटी बघून भातुकलीचा खेळ  खेळत असतात. मुले जशी जशी मोठी होतात तशी त्यांची समज वाढत जाते आणि अर्थातच त्यांचे आदर्शही बदलत जातात.
 माझे लहानपण खेड्यात गेले शेतात चालणारी कामे पहात पहात मी मोठा झालो.त्या काळी आमच्याकडे पानमळे असायचे.मळ्यात लावणी बांधणी पानांची खुडणी पाणी देणे आणि उतरण अशी विविध कामे चालायची.यातली सगळीच कामे ही कुशल हातांची कामे मानली  जायची त्यातले खुडणीचे काम मला खूप आवडायचे त्यामुळे आपण मोठे झाल्यावर पानमळ्यातले खुडणीचे काम करायचे हे मी शाळेत प्रवेश घेण्यापूर्वी ठरवले होते.पुढे शालेय वयातल्या वाढत्या इयत्तेप्रमाणे हे आदर्श बदलत गेले.सुरुवातीला गावातल्या मारवाड्याच्या दुकानातला माल पाहून शिवाय लोक त्याला पैसे देतात हे बघून आपण दुकानदार व्हायचे असे ठरवले तर पहिला एसटीचा प्रवास केल्यावर आपणही कंडक्टर व्हावे असे वाटायला लागले.गावात एक धुमाळ नावाचे टेलर्सचे  दुकान होते.त्या धुमाळभाऊचे राहणीमान बसायला स्टूल आणि त्याचे ते ऐटीत मशीन चालवणे पाहून आपणही टेलर व्हायचे ठरवून टाकले आणि त्याची पूर्वतयारी म्हणून घराच्या बाहेर पडलेल्या पत्र्याच्या मोटेवर खडूने दुधाळ टेलर्स असे लिहूनही टाकले!अर्थात हा आदर्श पुढे फार काळ टिकला नाही,काही दिवसातच ते आदर्शाचे भूत उतरले.आम्हाला एक विद्यासागर नावाचे शिक्षक आठवीत असताना लाभले.ते इंग्रजी तर जीव लावून शिकवायचेच पण त्यांचा मराठी साहित्याचाही गाढा अभ्यास होता.त्यांची वत्कृत्वशैली एकदम भन्नाट होती.ते एकदा शिकवायला आले की शाळेचे लिखित असलेले वेळापत्रक कोलमडून पडायचे.ते बोलायला लागले की तीन तीन तास अख्या वर्गाला खिळवून ठेवायचे! वर्गातली दंगाखोर मुलेही एकदम शांतपणे त्यांचे बोलणे ऐकून घेत असत! लवकरच मला ते आदर्श म्हणून आवडायला लागले आणि आपण मोठे झाल्यावर सरांसारखा अभ्यासू  शिक्षक म्हणून नाव कमवायचे असे ठरवून टाकले ! शालांत परीक्षा पास झाल्यावर पुढे काय शिकायचे हे निश्चित होत नव्हते.त्या दरम्यान आमच्या शाळेचा एक विद्यार्थी पुढे इंजिनयरिंग चा डिप्लोमा होवून विदेश संचार निगमला नोकरीत रुजू झाला आणि मलाही आपण डिप्लोमा करावासा वाटायला लागले! त्यासाठी अर्ज केला आणि विशेष म्हणजे मला कराड च्या सरकारी संस्थेत प्रवेशाचे पत्रही आले पण पैशाची गणिते जमली नाही आणि शेवटी सायन्सला प्रवेश घेतला.माझ्या आदर्श शिक्षकांच्या बंधूने रसायन शास्रात एम एस्सी केले आणि तो पुणे विद्यापीठात लेक्चरर झाला.आता तो मला आदर्शवत वाटायला लागला आता आपण प्रोफेसर व्हायचं असं ठरलं; पण पुन्हा माशी शिंकली आणि बी एस्सी च्या दुसऱ्या  वर्षात असताना नोकरी पकडली.मधल्या काळात बरेच वाचन केले होते.कथा कादंबऱ्या मोठ्या व्यक्तींची चरित्रे वाचनात आली आणि आदर्शही बदलत राहिले. कधी आपण कवी व्हावे तर कधी मोठे लेखक व्हावे असे वाटायला लागले. नोकरी करता करता बी एस्सी झालो पण पुढे मात्र शिकता आले नाही.प्रोफेसर व्हायचं राहून गेलं! कुणीतरी खायांतर्गत परीक्षेबाबत सांगितलं आणि पहिलीच परीक्षा पास होवून टेलिफोन इन्स्पेक्टर झालो. पोलीस इन्स्पेक्टर राहू दे निदान नावापुढे इन्स्पेक्टर हे पद लावले गेले यातच समाधान होते! या पदाला समाजात चांगला मान होता. अजून वरच्या पदाच्या परीक्षा देत राहिलो आणि वर्ग दोन अधिकारी झालो.मनातली  आपण इंजिनिअर व्हावे ही सुप्त असलेली इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून अजून पुढे परीक्षा दिली आणि सबडीव्हीजनल इंजिनिअर हे बिरूद लागले!
   आयुष्यात एका आदर्शवत ध्येय्याचा पाठपुरावा मला आयुष्यात नाही करता आला पण समोर आलेल्या अनेक आदर्शवत लोकांपैकी एकासारखेतरी मी बनू शकलो याचा आनंद आणि अभिमानही आहे. आदर्श जरी वेळोवेळी बदलत गेले तरी त्या त्या आदर्शवत व्यक्तीच्या स्वभावातले चांगले चांगले गुण मात्र मी नक्की उचलले आहेत!
     .......प्रल्हाद दुधाळ.

कुटूंब व्यवस्था संवर्धनासाठी.....

कुटूंब व्यवस्था संवर्धनासाठी.....

        लहानपणी मी खेड्यात रहायचो.त्या काळी आमच्या गावात एक मोठे प्रतिष्ठित कुटूंब रहात होते.गावात या कुटूंबाच्या मालकीची भरपूर बागायती शेती होती,गोठ्यात भरपूर गाई म्हशीं होत्या.यांच्या मालकीच्या हजारो मेंढ्या होत्या.गावात यांचा मोठा वाडा होता.या संयुक्त परिवारात लहानथोरांसहीत निदान चाळीसेक तरी माणसे एकत्र रहात होती.अत्यंत गडगंज असलेल्या या घरातल्या कर्त्या पुरुषाच्या निर्णयांचा सर्व सदस्य आदर करायचे.’राजा बोले आणि दल हाले’उक्तीप्रमाणे कुटूंबप्रमूख सांगायचा आणि घरातले सगळेजण त्याप्रमाणे वागायचे.सहा भावंडे त्यांच्या बायकामुलांसह या परिवारात गुण्यागोविंदाने रहात होती.प्रत्येकजण आपल्याला नेमून दिलेले काम प्रामाणिकपणे करायचा.कुणी मेंढरे वळायचा,कुणी गाईम्हशींची जबाबदारी घ्यायचा तर कुणी शेतात घाम गाळून मोती पिकवायचा.येणाऱ्या उत्पन्नातून परीवारातल्या सर्वांना हवे नको ते पुरवले जायचे.कुणाला काही कमी पडायचे नाही.सर्वांची मुले चांगल्या शाळेत शिकत होती.सणासुदीला सर्वांच्या हौशीमौजी पुरवल्या जात होत्या. एका छत्राखाली गुण्यागोविंदाने नांदत असलेल्या या संयुक्त परिवाराबद्दल गावाच्या पंचक्रोशीत कौतुकाने बोलले जात होते.

    मधल्या पंचवीस वर्षांत मला या कुटूंबाबद्दल काहीच माहीत नव्हते.लहानपणी पाहिलेले हे संयुक्त कुटूंब आजही तसेच रहात असेल का,याबद्दल मला प्रचंड उत्सुकता होती.गावात त्या परिवाराबद्दल चौकशी केली तेव्हां मला जे समजले ते ऐकून मात्र माझा भ्रमनिरास झाला,कारण आता त्या कुटूंबाची अनेक छोटी  शकले झाली होती! चौकशीअंती मला बऱ्याच गोष्टी समजल्या.सर्वाना एकत्र बांधून ठेवणाऱ्या त्या कर्त्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर त्या संयुक्त परिवाराची आता सोळा सतरा विभक्त कुटुंबे झाली आहेत.त्या कुटूंबातल्या माणसांमध्ये आता टोकाचे मतभेद आहेत.पूर्वीच्या त्या एकत्र परिवाराचे नामोनिशानही आता शिल्लक नव्हते.

  मधल्या पंचवीस वर्षात असे काय झाले असेल की अत्यंत गुण्यागोविंदाने राहणाऱ्या या कुटूंबाची अशी वाताहात झाली?काळाबरोबर आलेल्या नव्या पिढीत ते आधीच्या पिढीत असलेले सामंजस्य,तशी एकजूट का राहिली नसावी?वर दिलेले उदाहरण हे एकूणच भारतीय संयुक्त कुटूंब व्यवस्थेच्या होत असलेल्या ऱ्हासाचे एक प्रातिनिधिक उदाहरण आहे.

     प्राचीन काळात माणसे प्रथम टोळ्या करून राहायला लागली त्यातलीच प्रगत अवस्थ्या म्हणून कुटूंब व्यवस्था अस्तित्वात आली. भारतीय संस्कृतीत नीती-अनीतीच्या कल्पना अगदी मुळापर्यंत रुजल्या आणि लग्नसंबंध तसेच इत्तर नात्यांना पावित्र्य आले. या पवित्र नात्यांच्या संकल्पनेतून एक आदर्श अशी कुटूंबसंस्थ्या आपल्याकडे रुजली आणि जोमाने वाढली.भारतीय संस्कृती आणि धार्मिक आधाराने भारतीय कुटूंबव्यवस्थेला एक गौरवशाली परंपरा प्राप्त झाली.जगातील सर्व देशांशी तुलना करता भारतीय कुटुंबव्यवस्था ही सर्वात मजबूत कुटुंबव्यवस्था म्हणून संपूर्ण जगाने मान्य केली.अनेक परकीय आक्रमणे पचवूनही अशी अनेक संयुक्त कुटुंबे आजही अस्तित्वात आहेत.पण बदलत्या सामाजिक परिस्थितीत पाश्चात्यांच्या पाठोपाठ भारतातही कुटूंबसंस्थेला दखल घेण्याइतपत हादरे बसत आहेत.या धक्क्यांनी या संस्थेला भारतात अजून जरी मोठी हानी पोहोचली नसली तरी संयुक्त प्रकारची कुटुंब पद्धती मात्र दिवसेंदिवस नामशेष होत चालली आहे हे तेव्हढेच खरे आहे. माझ्या मते यासाठी विविध बाबी कारणीभूत आहेत. एकंदरीत समाजव्यवस्थेत झालेले बदल, साक्षरतेचे वाढते प्रमाण,वाढते जागतिकीकरण याबरोबरच काळाबरोबर नोकरी धंद्यानिमित्त लोकांचे मोठ्या शहरात अथवा परदेशात झालेले स्थांनांतर- अशी विविध कारणे सांगता येतील.आधुनिक सोयीसुविधांनी जग जवळ आले आहे.वेगवेगळ्या संस्कारात वाढलेली माणसे कामधंद्याच्या निमित्ताने एकमेकांच्या संपर्कात आली.पूर्वी स्री व पुरुषांच्या कार्यक्षेत्रात असलेल्या  सीमारेषा नष्ट झाल्या. नीती-अनीतीच्या प्राचीन कल्पना अडचणीच्या ठरू लागल्या, लग्नसंस्कार व  त्याबरोबर येणाऱ्या जबाबदाऱ्यांचे काही लोकांना जोखड वाटू लागले.सामाजिक बंधने झुगारून वैयक्तिक आशा आकांक्षा साकारण्याची आत्मकेंद्रित वृत्ती वाढीला लागली. आपले करियर व कर्तुत्व घडवताना अडचणीच्या ठरणाऱ्या बोजड व काळाशी विसंगत, त्रासदायक झालेल्या रूढी परंपरा नाकारण्याकडे लोकांचा कल वाढला व याचा एकंदरीत परिणाम म्हणून मजबूत समजली जाणारी कुटूंब व्यवस्थ्या धोक्यात आली आहे. अजूनही तशी वेळ गेलेली नाही,पूर्वीच्या काळासारखी अगदी फार मोठी नाही,पण नवरा बायको मुले सासू सासरे यांना एकसंघपणे बांधून ठेवणारी कुटूंब व्यवस्था टिकायला हवी.या व्यवस्थेचे समाजस्वास्थ्यासाठीचे फायदे व महत्व नव्याने अधोरेखित करणे आवश्यक आहे,संकुचित विचारसरणीमुळे वाढीला लागलेल्या फक्त ‘राजा राणी’ छापाच्या कुटुंब व्यवस्थेच्या होणाऱ्या दुरगामी दुष्परिणामांची जाणीव वेळीच सर्वाना होणे आवश्यक आहे. कुटूंबसंस्थेच्या सकारात्मक बाजूंवर प्रकाश टाकताना काही मुद्द्यांवर गंभीरपणे विचार केला तर नक्कीच कुटुंबसंस्था टिकून राहील यात शंका नाही.

      सध्याच्या जमान्यात पती व पत्नी दोघेही नोकरी वा व्यवसायानिमित्ताने घराबाहेर पडतात.आय टी क्षेत्रात काम करणाऱ्या दांपत्यांना तर अजिबात वेळ नसतो.अशा व्यस्त जीवनात एक तर मुले जन्माला घालणेच टाळले जाते आणि मुले जन्माला घातलीच तर अशा पालकांना आपल्या मुलांसाठी द्यायला भरपूर पैसा असतो; पण वेळ मात्र अजिबात नसतो.अशा लोकांची मुले डे केअर सेंटरच्या भरवशावर  वाढतात आणि जंक फुडस खावून अशा कुटुंबाचे पालनपोषण होते.संस्कारांच्या नावाने मात्र बोंब असते! च मुलांवर चांगले संस्कार व्हावेत म्हणून भरपूर पैसे मोजून यांना संस्कार वर्गांवर अवलंबून राहावे लागते.खरे तर मुलांच्या वाढत्या वयात होणारे संस्कार त्यांच्या भावी आयुष्यासाठी अत्यंत महत्वाचे असतात.कुटुंबात आज्जी आजोबा किंवा इतर वडीलधारी रक्ताच्या नात्याची माणसे रहात असली की हे आवश्यक असलेले संस्कार आपोआपच होत असतात.मुलांच्या मनातल्या बालसुलभ शंकांचे निराकरण सहजपणे होते.घरात साजऱ्या होणाऱ्या  सणसमारंभात व आनंदाच्या क्षणी किंवा अचानक घडलेल्या एखाद्या वाईट प्रसंगी कुटुंबातल्या सदस्यांना एकमेकांचा आधार मिळतो.सुखाचे क्षण वाटून घेतले जातातच पण दु:खेही वाटून घेण्याचा संस्कारही  रुजायला मदत होते.आपल्या जिवाभावाच्या माणसांच्या सहवासात उदासीनता वा नैराश्य येण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.व्यवहारी जीवनात येणाऱ्या अडचणी व त्यावर खंबीरपणे मात करायचे प्रशिक्षण अनुभवी वडीलधाऱ्या माणसांकडून कुटुंबातल्या नव्या पिढीला मिळतरहाते.प्रसंगी तडजोड करायची सवय, एकमेकांना वेळप्रसंगी मदत करायचे व त्यागाचे संस्कार फक्त कुटुंबातच मिळू शकतात.कोणत्याही संस्कार वर्गात असे संस्कार विकत मिळू शकत नाहीत हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

    आधुनिक युगात माणसे स्वार्थी होत आहेत.ज्या मातापित्यांनी तळहाताच्या फोडाप्रमाणे आपल्या मुलांना जपले,पालनपोषण केले,शिक्षण दिले,त्याना स्वत:च्या पायावर उभे करण्यासाठी अहोरात्र कष्ट केले ते पालक वृद्ध झाले की पोटच्या मुलांना त्यांची अडचण व्हायला लागते.नव्या पिढीच्या संकुचित विचारसरणीमुळे विभक्त कुटुंबे वाढत आहेत. जुन्या पिढीतली वृध्द माणसेही हट्टीपणा सोडायला तयार नाहीत.एकंदरीत नवी पिढी आणि आता वृद्धत्वाकडे झुकलेली जुनी पिढी यांच्यात सामंजस्याचा अभाव वाढतो आहे आणि या दोन्ही पिढ्यांमधील आडमुठेपणाचा फटका मात्र कळतनकळतपणे त्यांच्या पुढच्या पिढीला आणि एकंदरीत कुटूंबसंस्थेला बसतो आहे; पण यावर कुणी गंभीरपणे विचार करायला तयार नाही!

  आपल्या सशक्त कुटूंब संस्थेच्या संवर्धनासाठी व आस्तीत्वासाठी बदलत्या काळानुसार काही प्रयत्न व्हायला हवेत. आता निवृत्त झालेल्या किंवा निवृत्तीच्या उंबरठ्यावर उभे असलेल्या पिढीने यासाठी स्वत:मधे काही बदल करणे आवश्यक आहेच पण एकत्र कुटूंब व्यवस्थेची मधुर फळे जर पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचावीत यासाठी मधल्या पालक पिढीनेही काही पथ्ये पाळणे आवश्यक झाले आहे.त्यासाठी मला सुचलेल्या काही टिप्स इथे द्यायला मला आवडेल –

१.      आता आपण आपली सगळी कर्तव्ये पार पाडली आहेत तेव्हा आपल्या मुलांच्या संसारात अनावश्यक दखल देणे आधीच्या पिढीने टाळायला हवे. मुलांना मदत हवी असेल तर मात्र जरूर मदत करावी,मान्य आहे; तुम्ही शून्यातून तुमचे हे विश्व उभारले आहे पण पुन्हा पुन्हा ही गोष्ट उगाळण्यात आपली उर्जा वाया घालवणे चुकीचे आहे आणि तुमच्या या कृतीने आपले जिवलग दुरावू शकतात याची जाणीव सदैव असायला हवी.आता तुमचे कर्तुत्व सिद्ध करून झाले आहे तेव्हा आता सगळ्या बाबी नव्या पिढीकडे सोपवून टाका.मुलांच्या कर्तुत्वाला आता वाव द्या. आवश्यक असेल तेथे त्यांनी जर मत मागितले तर जरूर मार्गदर्शन करा; पण उठसूठ त्यांना शिकवत बसू नका.काही गोष्टी या नव्या पिढीला अनुभवातूनच शिकणे आवश्यक आहे.आपले निवृत्त जीवन समरसतेने जगा.आपल्या व्यस्त आयुष्यात राहून गेलेल्या आवडीच्या गोष्टीना आता वेळ द्या. नव्या पिढीच्या स्वातंत्र्य आणि अवकाशाच्या कल्पनांचा आदर करायला शिका.वागण्यात लवचिकता आणा.नव्या पिढीत असलेल्या चांगल्या गोष्टींचे कौतुक तर कराच पण तुम्हीसुद्धा जगाबरोबर रहायचा प्रयत्न करा. भूतकाळात रमण्याऐवजी वास्तवात जगण्याने निश्चितच जीवनातला आनंद वाढेलच पण आरोग्यपूर्ण राहायलाही मदत होईल.

२.      आपले पालक आता निवृत्त झाले आहेत वाढत्या वयाप्रमाणे त्यांच्या स्वभावात काही दोष आले असणे शक्य आहे त्यांच्या वयाचा आदर ठेवून समजावून सांगितले तर ते नक्की ऐकतील यावर विश्वास ठेवा.आवश्यक असेल तेथे त्यांचे मार्गदर्शन घ्या.जाणते अजाणतेपणे आपल्याकडून त्यांच्याकडे दुर्लक्ष तर होत नाही ना याबद्दल काळजी घ्या.आपल्या पालकांनी अनेकदा आपल्या चुका पदरात घातल्या आहेत, मोठया मनाने माफ करून जीवनात प्रगती करण्यासाठी मदत केली आहे याची जाणीव सदैव असू द्या.त्यांच्या बारीक सारीक गोष्टी सोडून द्यायची सवय लावा.आपल्या वृध्द मातापित्यांच्या आयुष्यात राहून गेलेल्या गोष्टी करण्यासाठी त्यांना प्रोत्साहन द्या.समवयस्क लोकांमध्ये त्यांना मिसळू द्या. छोट्या मोठया ट्रिप्ससाठी त्यांना आग्रहाने पाठवा.आपणही कधीतरी या अवस्थेत जाणार आहोत याची जाणीव असू द्या.आपली काळजी घेतली जाते आहे हे त्यांना जाणवू द्या.आणि हो,त्यांच्याशी दिवसातून एकदा तरी बोला.अनुभवांचे जिते जागते कोठार आपल्या घरात उपलब्ध आहे त्याचा सुयोग्य उपयोग करून घ्या.त्यांच्याकडे असलेली संस्कारांची शिदोरी पुढच्या पिढीला मिळण्यासाठी तुम्ही मध्यस्थ म्हणून आपली भूमिका निभावण्याचा प्रयत्न करा.

   भारतीय कुटूंब पध्दती ही जगातली अत्यंत उत्कृष्ट व्यवस्थ्या आहे आणि ती टिकावी,जगाच्या कानाकोपऱ्यात अशा पध्दतीच्या कुटुंबांचे आस्तित्व पोहोचावे यासाठी आपण आपल्याकडे आधीच असलेला हा ठेवा जपायला हवा. जुन्या नव्यांचा मेळ घालून एका नव्या स्वरूपात ही कुटूंब व्यवस्था  नव्याने रुजू शकते!

 बरोबर ना?

        .............. प्रल्हाद दुधाळ.(९४२३०१२०२०)

               ५/९ रुणवाल पार्क,मार्केट यार्ड,पुणे- ४११०३७