जोपासना

    माणसाला झाडे लावायची उपजत आवड असते.शहरात रहात असूनही आपण हौसेने एखादे झाड तरी लावतोच.घराच्या आजूबाजूला जर तशी योग्य जागा असेल तर अनेक प्रकारची रोपटी लावून त्याची देखभाल करण्याची हौस तर कित्येकाना असते.जरी फ्लैटमधे रहात असले तरी शक्य असेल तेथे खिडकीत,बाल्कनीत,टेरेसवर अगदी जेथे कुठे शक्य असेल तेथे लोकांकडून अशी झाडे लावायची हौस वा छंद जोपासला जातो.काहीजण इनडोर प्लांट लावूनही हा आनंद घेतात.अशी होसेने लावलेली फुलझाड़े व शोभेची झाडे घरातले वातावरण प्रसन्न ठेवायला नक्कीच मदत करतात.अशा झाडांची कणाकणाने होणारी वाढ, रोपटयाला आलेले पाहिलेवाहीले फुल त्याचा रंग सुवास याचे कोण कौतुक असते. हे सगळे क्षण अगदी नकळत आपण साजरे करत असतो! अगदी क्षणभर का होईना पण अशा गोष्टी माणसाला आनंद देवून जातात!

       इथपर्यंत ठीक आहे,पण आपण अशी कुंडीत किंवा परसात लावलेली शोभेची वा फुलाझाड़े  कशी व किती वाढायला हवीत,पानांचा रंग कसा हवा,त्यांची फुले कधी यायला हवीत याबद्दल आपण काही आडाखे बांधतो.या झाडांकडून अनैसर्गिक अपेक्षा करतो.त्याची वाढ सरळच व्हायला हवी,त्याची फांदी विशिष्ट दिशेलाच वाढायला हवी, किंवा त्यांच्या फुलांचा रंग अमक्या प्रकारचाच हवा इत्यादी इत्यादी. हे झाड मी लावले आहे,मी त्याची देखभाल करतो आहे म्हणजे त्याचा आकार त्याची फुले हे सर्व माझ्या अपेक्षेप्रमाणेच व्हायला हवे आणि जर तसे घडले नाही तर मी त्याला छाटून हवा तो आकार देणार, मला हवीत तशी  फुले नाही आली तर ते झाड मी उपटून काढणार हा अट्टाहास चुकीचा आहे,असे मला वाटते! तुम्ही झाड लावले त्याला खतपाणी घातले,देखभाल केली म्हणून त्या झाडाने तुमच्या अपेक्षा पूर्ण करायलाच हव्यात हा विचार चुकीचा आहे.तुम्ही तुमचे  काम केले त्यातून हवा तेवढा आनंदही  तुम्हाला मिळाला आहे तेंव्हा आता त्या रोपाने कसे व कधी बहरावे,त्याला फुल कधी यावे,त्या  फुलाचा रंग कसा असावा हे निसर्गाला ठरवू दे ना!. तुम्ही तुमच्या अपेक्षा त्याच्यावर कशाला लादताय?नैसर्गिकरीत्या बहरलेल्या त्या सौंदर्याचा आनंद लूटा!

    जे तत्व अशा झाडाबद्द्ल तेच माणसामधल्या नात्यांच्या बाबतीतही लागू आहे.

   तुम्ही कोणत्याही अपेक्षेशिवाय नात्यांची जोपासना करत रहा, अशी नाती मग नैसर्गिकरीत्या बहरतील, फुलतील आणि अशा फुललेल्या नात्यातून मिळेल तोच खरा स्वर्गीय आनंद!

तुम्हाला काय वाटते?

   ---------प्रल्हाद  दुधाळ, पुणे (९४२३०१२०२०)

बनवेगिरी.

बनवेगिरी.
     गोष्ट तशी जुनी आहे मी आणि सौभाग्यवती काही कामानिमित्त कोरेगाव पार्क भागात गेलो होतो.बाइकवरून चाललो असताना रस्त्याच्या कडेला उभे एक पन्नाशीचे गृहस्थ्य आणि एक स्री ( बहुदा त्याची बायको असावी ) त्यानी मला थांबायची खूण केली .मी गाडी बाजूला घेतली. पायजामा शर्ट टोपी असा त्या व्यक्तीचा पेहराव होता. गंध लावलेला होता. बायको नववारीत होती. हातात मध्यम आकाराची प्रवासी बैग खांद्याला लावलेली होती. मी प्रश्नार्थक नजरेने त्या दोघांकडे पाहीले.
"साहेब, माफ़ करा तुम्हाला त्रास देतोय.मला नांदेड ला जायचय, मुलाने पैसे दिले होते पण माझा खिसा कापला आणि सगळे पैसे गेले. वाटखर्चीला पैसे नाहीत. कृपा करून मला मदत करा"
माझ्या खिशातही फार पैसे नव्हते.पण मला त्यांची दया आली.अशा प्रसंगी मदत करणे हे आपले कर्तव्य आहे समजून मी खिशात असलेले होती नव्हती ती रक्कम काढली व त्या गृहस्थ्याला दिली. फार नव्हते पण तीनशे रुपयाच्या दरम्याने ती असावी.तोंडभरून आशीर्वाद देवून जोडपे समाधानाने पुढे गेले! आज आपण एका अड़चणीत असलेल्या गरजू माणसाला मदत केली याचे समाधान होते!
पंधराएक दिवस उलटले असतील मी पुणे स्टेशन परिसरात पायी चाललो होतो. अचानक एका जोडप्याने मला थांबवले.
याना कुठेतरी पाहीले आहे असे मला वाटत होते, आणि आठवले, हो ,तेच ते दोघे होते.
"साहेब सोलापूला जायचय, वाटखर्चाला पैसे नाहीत कृपा करून थोड़ी मदत करा ना."
त्या दोघांची ती बनावेगिरी लक्षात येताच संकटात असलेल्या माणसाला मदत केल्याची मागच्या वेळची भावना कुठल्या कुठे गेली्.
"काय बाबा, मागच्या वेळी नांदेड आता सोलापूर का?"
माझ्या तोंडचे ते वाक्य त्या दोघानी ऐकताच त्यांचा चेहरा पाहण्यासारखा झाला होता. ताबडतोब त्या दोघानी पोबारा केला!!!
.......प्रल्हाद दुधाळ
९४२३०१२०२०.

फिटमफाट !

   तुम्ही पुण्यातल्या कोणत्याही रस्त्याने पायी किंवा बाईकवरून जात असाल तर दोन तीन गोष्टींची काळजी घ्यावी लागते.एक म्हणजे तुम्ही पायी चालत असताना एखाद्या छोट्या मोठया खड्ड्यात पाय अडकून पडणार तर नाही ना, किंवा आपला पाय चुकून फुटपाथ वा रस्त्याच्या कडेला बसलेल्या पथारीवाल्या साहेबांच्या विक्रीसाठी ठेवलेल्या मालाला तर लागत नाही ना,याचीही काळजी घ्यावी लागते! हो , इथले फुटपाथ पायी चालना-या  लोकांपेक्षा पथारी व्यवसायाच्या सोयीसाठी बांधलेले असतात! दूसरी गोष्ट म्हणजे तुमच्या अंगावर कोणत्याही दिशेने एखादी बाइक वा रिक्षा येवून धडकू शकते किंवा रस्त्याच्या कडेला उभी असलेली एखादी चारचाकी अचानक चालू होवून कुठलाही इशारा न देता तुमच्या अंगावर येवू शकते! वाहतुकीचे नियम पाळणे म्हणजे येथे मागासलेपणाचे लक्षण मानले जाते! याशिवाय तुमची नज़र याही गोष्टीवर असायला हवी की आपल्या अंगावर अचानक कुणी पचकन थूंकत तर नाही ना?
बऱ्याचदा असे होते की तुम्ही रस्त्याने चाललेला असता,बाजूने एखादी चारचाकी येते व अचानक तिच्या खिडकीतून भली मोठी पिंक तुमच्यावर टाकून चारचाकी वेगाने निघून गेलेली असते.तुम्ही जर चालताना आजुबाजूला पाहीले की लक्षात येईल की असे कितीतरी  लोक रस्त्यावर मुक्तपणे  थूंकत असावेत!
    तर असाच एक दिवस मी बाईकवरून ऑफिसला चाललो होतो.रस्त्यावर त्या मानाने फार ट्राफिक नव्हते. मला ओव्हरटेक करून एकजण माझ्यापुढे गेला व थोडी मान खाली करून तोंडात असलेला मुखरस चालत्या बाईकवरून कडेला थुंकला! त्याच्या मागे मी सावकाश बाईक चालवत होतो.त्याने टाकलेली ती पिंक माझ्या कपड्यावर व् तोंडावर उडाली.एवढी प्रचंड किळस आली की लगेच आंघोळ कराविशी वाटत होती! प्रचंड रागही आला होता. एव्हाना तो शहाणा बराच पुढे गेला होता.मी गाडीचा वेग वाढवला व पाठलाग करून  त्याला गाठले.त्याच्यासमोर गाडी चक्क आडवी घातली.त्याला दोन तीन शेलक्या शिव्या हासडल्या  व त्याचे गचांडे पकडले.
“ साहेब चुकी झाली सॉरी.”
माफी मागून तो रिकामा व्हायला बघत होता.थूंकलो म्हणजे फारकाही चूक केलीय असे त्याला वाटतच नसावे! त्याचा चेहरा एकदम निर्विकार होता!
“ तुमच्या अंगावर उडलय त्याला आता मी काय करू?”
“अरे पण अशी गाडी चालवताना थुंकायला लाज वाटायाला पाहीजे तुला”.
“साहेब, त्यात लाजेच काय? आता झाली चूक! मी काय म्हंतो, एक काम करा साहेब, आता तुम्हीबी थूका माझ्या तोंडावर म्हणजे फिटमफाट हुईल! हां आता लगेच थूका! माझ्या  कपड्यावर बी थूका म्हंतो मी! ”
असे म्हणून त्याने आपले तोंड पुढे केले!
मला त्याच्याशी काय आणि कसे बोलावे तेच सुचेना!
निमुटपणे मी त्याचा शर्ट सोडला.
गाडीला किक मारून परत घराकडे निघालो.त्या दिवशी ऑफिसला दांडी पडली!
तेंव्हा म्हणतोय - काळजी घ्या!
----- प्रल्हाद दुधाळ, पुणे.

माझा आवडता ऋतू..पावसाळा.

माझा आवडता ऋतू..पावसाळा.
(शालेय वयात आहे  समजून  लिहिलेला  निबंध )

        विज कडाडते,ढग गडगडाट करतात आणि मग मस्त मातीचा वास सुटतो. थोड्याच वेळात जोराचा पाऊस सुरू होतो पावसाळ्याची ही सुरूवात मला खूप खूप आवडते. विज कडाडते तेंव्हा थोड घाबरायला होत,पण त्यानंतर येणाऱ्या धोधो पावसात भिजायची मजा काही वेगळीच असते. सगळी मोठी माणसे ओरडतात पावसात जायला लागलो की, पण मी कुण्णाच न ऐकता पावसात जातो.आजुबाजूची मुलेही माझ्याबरोबर भिजायला येतात. आम्ही पावसात गोल गोल फिरून म्हणतो ..
येरे येरे पावसा तुला देतो पैसा
पैसा झाला खोटा पाऊस आला मोठा
येग येग सरी माझे मडके भरी
सर आली धाऊन मडके गेले वाहून ..
       अशी मजा येते ना ,पण आई लगेच "फार भिजू नको आत चल " सांगायला येते.असा राग येतो ना मोठ्या माणसांचा.सगळे फारच ओरडायला लागले की घरात जायलाच लागते. सर्दी व्हायला नको म्हणून आई
खसाखसा डोके पुसून देते गरम गरम आले घालून केलेला चहा देते .
        मला पावसाळा खूप आवडतो .एकदा पाऊस पडायला लागला की रस्त्यावर पाणी वाहायला लागते जणू काय घराच्या समोर नदीच वाहू लागते. वळचणीला तर धबधबा पडत असतो. त्या  धबधब्याखाली  भिजायला  तर  खुप्पच  मज्जा  येते !  बाहेर पाणी साठले की मी जुन्या वह्यातली पाने फाडून होडी बनवतो बाईनी मागच्या वर्षीच होडी कशी बनवायची ते शिकवले आहे. मग होड्या बनवून त्या पाण्यात सोडायच्या त्या पुढे पुढे जायला लागल्या की त्यांच्या मागे पळायचे. रस्त्यावरचा चिखल सगळा कपड्यावर उडतो हातपायही चिखलाने भरून जातात पण मज्जा येते चिखलात खेळायला! थोडा ओरडा पडतो आईबाबांचा, पण तरी परत परत बाहेर पावसात खेळायला आवडतेच.
भरपूर पाऊस पडला की नदीला पूर येतो. पूर बघायला बाबा मला नदीवर घेऊन जातात.बापरे ,किती जोरात पाणी धावत असते .ते लाल चहासारखे गढूळ पाणी बघायला खूप आवडते. पुराच्या पाण्याकडे एकसारखे बघत राहीले की आपणच फिरतोय असे वाटते . एकदा तर मला चक्करच आली होती पण बाबाना नाही सांगीतले, नाहीतर पुर बघायला पुन्हा न्यायचे नाहीत.
पावसाळा सुरू झाला की रस्ते एकदम स्वच्छ होतात .झाडेही धुतली जातात सगळीकडे हिरवेगार दिसायला लागते पावसाळा आला की हवा थंड होते, मला अशी हवा आवडते.
सारखा पाऊस पडायला लागला की माझ्या वर्गातला बंड्या मात्र रडायला लागतो. तो म्हणतो आता त्याच्या घरात पाणी गळाले असेल. घरात पुराचे पाणीही येते ,असे तो म्हणाल. त्याचे घर का गळते ते नाही माहीत मला! एकदा बाबाना विचारायला पाहिजे, की त्याचे घर आपल्यासारखे का नाही!
ते काही असो पण पावसाळा मला आवडतो. उन्हाळा बंद करून पावसाळाच कायम असायला हवा असे वाटते!
                                                                              ............प्रल्हाद दुधाळ.(९४२३०१२०२०)

माझा शाळेचा पहिला दिवस....

माझा शाळेचा पहिला दिवस....
गोष्ट पासष्ट सालची आहे. मी पाच सहा वर्षाचा असेल. त्या काळी गावाकडे बालवाडी किंवा आंगणवाडी असले काही प्रकार नव्हते. शिवाय आपला मुलगा किंवा मुलगी शाळेत जायलाच पाहिजे, त्यांनी शिकलेच पाहिजे असाही लोकांचा हट्ट नसायचा गावात शाळेची सोय आहे म्हणून पन्नास टक्के मुलेमुली शाळेत पाठवली जायची! त्यावेळी आमच्या
गावात “शेती शाळा परिंचे” नावाची जिल्हा परिषदेची शाळा होती.या शाळेचे तिसरी पर्यंतचे वर्ग शाळेच्या इमारतीत आणि काही रामाच्या देवळात भरायचे.चौथी ते सातवीचे वर्ग गावातल्या ऐतिहासिक दोन मजली भल्यामोठ्या परांजपे वाड्यात भरायचे.या शाळेची शेतीही होती.त्या शेतीमधे विद्यार्थ्याना शेतकामाचे शिक्षणही मिळायचे!पुणे जिल्हा परीषदेलाच गावात शाळा चालवायची गरज(सरकारी धोरण) असल्यामुळे या शाळेच्या प्रवेशाची प्रक्रिया खूप मजेशीर होती.साधारण प्रत्येक वर्षी में महिन्यात शाळेच्या शिक्षकांचे गावात तसेच वाड्यावस्त्यांवर सर्वेक्षण सुरू व्हायचे.त्या वर्षी कोणकोणती मुले सहा वर्षाची झाल्यासारखी वाटतात याचे ते सर्वेक्षण असायचे! अश्या प्रवेशयोग्य पोरापोरींच्या पालकांना शिक्षणाचे महत्व पटवले जायचे.जून महिन्याच्या सुरुवातीला अशा पोरापोरींना पहीलीच्या वर्गात अक्षरश: घातले जायचे! बहुतेक मुलांची जन्मतारीख पालकाना माहीत नसायचीच ! शिक्षकच जन्मतारीख ठरवायचे व ती रेकॉर्डवर लिहिली जायची,साधारण एक जूनला शाळा सुरू व्हायच्या त्यामुळे अशा बहुतेक विद्यार्थ्यांची जन्मतारीख एक जून व सहा वर्षे वय असायला हवे म्हणून सहा वर्षापुर्वीचे साल टाकून दिले की झाली त्या विद्यार्थ्याची पूर्ण जन्मतारीख! अशाच एका प्रवेशमोहिमेत माझा शाळाप्रवेश झाला जन्मतारीख लिहिली गेली-एक जून एकोणिसशे साठ!पहिल्या दिवशी शाळेत गेलो,दप्तर वगैरेचा प्रश्नच नव्हता,रिकामाच गेलो होतो.अंगावर मळकट ढगळ पांढरा शर्ट व निळसर रंगाची जुनी पॅंट असा गबाळा पेहराव घातला होता.आयुष्यात प्रथमच शाळेत गेलो होतो ना, त्यामुळे वेड्यासारखा गोंधळून इकडे तिकडे बघत होतो! माझ्यासारखीच बरीच मुले व मुली वर्गात होती. कोण रडत होते,काहीजण एकमेकांशी मारामारी करत होते, कुणी उभे तर कुणी बसलेले होते. एकूणच भरपूर गोंधळ चालू होता!मीही सारवलेल्या जमिनीवर बसकन मारली.एक खापराची पाटी आणि पेन्सीलचा तुकडा या वस्तू शाळेतल्या बाईनी सर्वाबरोबर मलाही दिल्या.त्यांचे नाव कुचेकर बाई होते.त्या ओरडून काहीबाही सांगत होत्या पण काहीच ऐकू येत नव्हते.या बाईच माझ्या पहिल्या इयत्तेच्या पहिल्या शिक्षिका होत्या.केसांची लांब वेणी व सहावारी पांढरी साडी नेसलेल्या या माझ्या बाईंचा चेहरा आता अस्पष्टसा आठवतों.आयुष्यात पहिल्यांदाच हातात पाटीपेन्सिल मिळाली होती, त्यावर इतर मुलांचे बघून रेघोट्या ओढत बसलो.कुचेकर बाईनी फळ्यावर मोठ्या अक्षरात ‘अ ‘ काढून ठेवला होता व त्या प्रत्येकाने पाटीवर तसा 'अ' काढावा म्हणून सांगत होत्या पण वर्गात पोरापोरींचा एवढा गोंधळ चालू होता, की त्या काय सांगतायेत ते कळतच नव्हते.माझ्या जवळ येऊन बाईनी माझ्या हातात पेन्सिल धरायला लावली व माझा हात धरून पाटीवर मोठा ‘अ ‘ काढला,ती माझ्या आयुष्यातली पहिली अक्षर ओळख!तर असा होता माझा शाळेचा पहिला दिवस! बहुतेक माझा शिकायचा वेग बरा असावा,कारण लवकरच मी कुचेकर बाईंचा लाडका विद्यार्थी झालो.
प्रल्हाद दुधाळ (९४२३०१२०२० )

माणूस -- एक कृतघ्न जमात ....

माणूस -- एक कृतघ्न जमात ....
प्रवेश एक 

स्थळ- रस्ता.
वेळ – मे महिन्यातली दुपार.
विश्वास आणि गिरीधर- विश्वासचे वडील (वय अंदाजे पासष्ट )भर उन्हातून पायी चालले आहेत.डोक्यावर ओझी आहेत.रखरखत्या उन्हात घामाने निथळत ते हळूहळू चालले आहेत.विश्वास चांगलाच दमलेला आहे. धापा टाकत एक एक पाउल पुढे टाकतो आहे.त्याला आता थांबायचे आहे.
विश्वास –अहो दादा,ओझ्याने माझी मान खूपच अवघडून आलीये, उन्हाचा चटकाही खूप लागतोय,थांबू ना ज़रा इथेच.
गिरीधर–अरे विश्वास,माझीही मान अवघडलीय,थोड़ी कळ काढ ना,अजून बरच लांब जायचय,आणि या भर उन्हात थांबायचे तरी कुठे?दोन किलोमीटरच्या पट्ट्यात एक झाड शिल्लक राहीले असेल तर शप्पत!हे बघ, पुढच्या वळणावर एक वडाचे झाड आहे. घनदाट सावली असेल तेथे, थांबू घटकाभर तिथे तू म्हणतोय तर!
विश्वास- (नाईलाजाने) हो दादा,तिथेच थांबू.तुम्ही म्हणता ते बरोबर आहे.पूर्वी या रस्त्याच्या दुतर्फा बऱ्याच प्रकारच्या झाडांची जणू नैसर्गिक कमान होती. साऱ्या रस्त्याने एवढी सावली असायची की प्रवासाचा शिण बिल्कूल जाणवायचा नाही.( विश्वासला आठ दहा वर्षापुर्वीचा तो रम्य हिरवागार रस्ता आठवतो.)
गिरीधर- हो ना,तिकडे सर्जापूरला तो केमिकल कारखाना काय आला,वाट लागली सगळ्या तालुक्याची! रस्ता मोठा करायला होती नव्हती ती झाडी पार तोडून टाकली.सगळ माळरान उघडबोडक करून टाकलय.कारखान्याच्या धुराने दहापंधरा किलोमीटरच्या पट्ट्यात डोळ्याची नुसती आग आग होत रहाते. मला तर हल्ली सारखा खोकलाही होतो ,इकडे रहायचच अवघड झालय बघ.नशीब, अख्ख्या परिसरात एवढेच एक झाड वाचलय!ते ही वठायला लागलय!
दोघेही बोलत बोलत त्या भल्यामोठ्या वडाच्या झाडाखाली पोहोचतात .झाडाच्या सावलीत येताच खूप थंड वाटायलालागते.डोक्यावरची ओझी खाली ठेवून दोघेही आरामशीर सैलावून बसतात.

प्रवेश दोन

स्थळ- तोच रस्ता पण आधीच्या प्रवेशानंतर दोन वर्षानंतरचा काळ, तशीच में महिन्याची दुपार.
हे बाप लेक रस्त्याने पायी चालले आहेत. दोन वर्षे सलग दुष्काळ पडलाय. हिरवी पाने असलेले एकही झाड आता रस्त्यात उरलेले नाही.जिकडे पहावे तिकडे उजाड माळरान दिसतेय.
श्वासविकाराने आता गिरीधर पुरता वाकून गेला आहे.त्याचा हात हातात पकडून विश्वास रणरणत्या उन्हातून गिरीधरला सरकारी दवाखान्यात घेवून चालला आहे. जिवघेण्या उन्हाने दोघानाही धाप लागली आहे. रस्त्याच्या कडेचे ते जुने वडाचे झाड आता वठले आहे. विश्वास गिरिधरला खोडाशी आणतो. गिरिधर आपल्या क्षीण डोळ्यानी झाडाकडे बघतो...
त्याला वाटते--- झाडही आपल्याशी बोलतय, हा भास नाही ----नक्कीच झाड आपल्यावर डाफरतय ..... काहीतरी सांगतय ......
"आयुष्याच्या या वळणावर
भरदुपारच्या टळटळीत उन्हात
सुन्नपणे मी उभा
असे का चा भुंगा कुरडतो आहे
पाडतोय तो भुगा मेंदूचा
कालपर्यंत गर्दी भोवतालची
हटता नव्हती हटत
आज मात्र
बरोबर सावलीही नाही स्वत:ची
कारणांचा शोध घेतोय
कालपरवापर्यंतचा कल्पवृक्ष
मी बहरलेला
जो जे वांछिल ते मनमुराद देणारा
आता संपूर्ण छाटलेला
जीवनरस आटलेला
आंतर्बाह्य वठलेला
माझ्या या स्थितीला जबाबदार कोण ?
ऐकले ते खरेच असावे
स्वार्थी आणि मतलबी माणूस
निसर्गाप्रती एकदम कृतघ्न जमात...."
(गिरीधर स्वत:शी हातवारे करत बोलत होता ....
विश्वास सुन्नपणे पहातोय वठलेल्या झाडाकडे)
(प्रकाश मंद मंद होत जातो ......)

साहित्याचा जनमानसावर परिणाम ...

साहित्याचा जनमानसावर परिणाम ...

साहित्य जागृत मानवी संस्कृतीचा आरसा आहे.बरेच लोक असे म्हणतात की आजकाल वाचनसंस्कृती लोप पावली आहे,आजची पिढी पुस्तके वाचत नाही.पण नुकत्याच झालेल्या मराठी साहित्य सम्मेलनातील पुस्तक विक्रीचा आकडा पाहिला तर वाचन संस्कृती कमी झाली आहे असे मत चुकीचे ठरते. आजच्या साहित्याचे स्वरूप बदलले आहे. फक्त छापील कथा,कादंबरी अथवा कवितांची वा इत्तर पुस्तके म्हणजे साहित्य ही व्याख्या आता बदलली आहे. कालानुरूप वर्तमानपत्रे, टीव्ही, इंटरनेट साइट्स, ब्लॉग्ज , ई बुक्स वा सोशल मीडिया अशा माध्यमातून विविध प्रकारचे साहित्य मोठया प्रमाणात लिहिले जाते आहे आणि त्याच प्रमाणात ते वाचलेही जाते आहे. इथे आपण चर्चा करतो आहे ती अशा वेगवेगळ्या प्रकारच्या साहित्याचा समाजावर काय परिणाम होतो याची!
माझ्या मते जनमानसावर साहित्याचा निश्चितच प्रभाव पडतो. पुस्तके समाज मनावर कसा परिणाम करू शकतात याची काही उदाहरणे मुद्दाम सांगावीशी वाटतात.विश्वास पाटील यांची लासलगावच्या कांदा व्यवहारावर लिहिलेली ‘पांगिरा’ कादंबरी किवा निवृत्त पोलीस अधिकारी अभिमन्यू सूर्यवंशी यांनी लिहिलेले ‘कुण्या एकाची धरणगाथा’ या पुस्तकाने तत्कालीन समाजाला अस्वस्थ केले होते.'रिडल्स'सारख्या पुस्तकाने समाजात स्फोटक परिस्थिती निर्माण केली. ’घाशीराम कोतवाल’ ,‘सखाराम’ व ' संतसुर्य तुकाराम' वा इत्तर काही धार्मिक पुस्तकानी निर्माण केलेले वादविवाद तर सुपरिचित आहेत.

समाजमनाला व्यापून टाकणारे साहित्य संत ज्ञानेश्वर,संत तुकाराम,संत नामदेव इत्यादि वारकरी संप्रदायातील संतानी लिहिले.संत साहित्याच्या वाचन वा श्रवणाने प्रचंड प्रमाणात समाज जागृती झाली. संत साहित्याने स्वातंत्र्य,समता,बंधुता,सहकार्य,शुद्धभाव,समान संधी,श्रद्धा,ध्येय,देव,वैराग्य,भक्ति आणि युक्ती, शिस्त व एकता अश्या विषयांवरील मार्गदर्शक तत्वे आपल्या अभंग-ओव्यातून सांगून,राष्ट्रधर्माची व भागवत धर्माची ध्वजा सतत फ़डकत ठेवली.जनजागृती केली व समाजाचे ऐक्य वाढवले.

पेशवाईकाळानंतर तत्कालीन समाजात जातिभेद,अंधश्रध्दा व कर्मकांडे वाढली होती.अनिष्ट प्रथा,अघोरी उपाय,जादुटोणा,गंडादोरा यांचे स्तोम नको इतके माजले होते.महात्मा जोतिबा फ़ुलें,महर्षी कर्वे व इत्तर काही समाज सुधारकानी आपल्या साहित्यातून अनिष्ट रुढीपरंपराना हादरे दिले. त्याचा निश्चित असा परिणाम समाजावर झाला.त्यानी केलेल्या शिक्षणप्रसाराने समाजात क्रांती झाली.पुढे बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या साहित्याने दलित शोषित समाजामधे मोठया प्रमाणात समाजप्रबोधन केले.अशा वंचित समाजापर्यंत शिक्षण व सामाजिक अधिकार पोहोचले.

परकीय सत्तेच्या जोखडातून भारताला मुक्त करण्यात साहित्याचा सिंहाचा वाटा आहे. लो.टिळक, आगरकर, म.गांधी इत्यादि महापुरूषानी आपल्या वृत्तपत्रीय अग्रलेखातुन व इत्तर लिखाणातून ब्रिटीश साम्राज्याच्या विरोधात जनजागृती केली.साम्राज्याविरूध्द असंतोष जनतेत पसरला व स्वातंत्र्य लढा उभा राहीला.भारत दीडशे वर्षाच्या गुलामीतून मुक्त झाला.

आजच्या काळातही साहित्याचे तेवढेच महत्व आहे. ई-माध्यमामुळे तर हे महत्त्व अजूनच अधोरेखित झाले आहे.फेसबुक,वाट्सॲप च्या माध्यमातून आता सामान्य माणसाला व्यक्त होण्यासाठी एक प्रभावी हत्यार मिळाले आहे. हे दुधारी शस्र हातात आल्यामुळे त्याचे काही घातक परिणामही समाजाला भोगावे लागत आहेत.सत्ताधारी अशा माध्यमाला टरकून रहात आहेत तर समाज मोठया प्रमाणात व्यक्त होत आहे. आधुनिक साहित्याची समाजमनावरची ही वाढती पकड़ काही मर्यादा राखून स्वागतार्हच आहे.

तात्पर्य :-साहित्य जनमानसावर निश्चितपणे चांगला अथवा विपरीत परिणाम घडवू शकते